Η πανδημία της Covid-19 μπορεί να ανήκει πλέον στο παρελθόν, όμως οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι ο κόσμος εισέρχεται σε μια νέα εποχή υγειονομικών απειλών, όπου οι ζωονόσοι – οι ασθένειες δηλαδή που μεταδίδονται από τα ζώα στους ανθρώπους – αναμένεται να εμφανίζονται ολοένα και πιο συχνά.
Η απώλεια βιοποικιλότητας, η κλιματική κρίση, η καταστροφή φυσικών οικοσυστημάτων και η συνεχής ανθρώπινη παρέμβαση στη φύση δημιουργούν ένα νέο, εξαιρετικά ασταθές περιβάλλον, στο οποίο ιοί και παθογόνα βρίσκουν όλο και περισσότερες ευκαιρίες να περάσουν από τα ζώα στον άνθρωπο.
Οι ειδικοί κάνουν πλέον λόγο για έναν «νέο χάρτη ασθενειών», ο οποίος διαμορφώνεται με ταχύτητα σε παγκόσμιο επίπεδο. Σύμφωνα με τα στοιχεία διεθνών οργανισμών, η πλειονότητα των νέων λοιμωδών ασθενειών που εμφανίζονται στον άνθρωπο προέρχεται από ζωικούς οργανισμούς. Πρόκειται για μια πραγματικότητα που δεν αφορά μόνο εξωτικά τροπικά δάση ή απομακρυσμένες περιοχές του πλανήτη, αλλά πλέον αγγίζει άμεσα και την Ευρώπη.
Η βασική αιτία βρίσκεται στη βαθιά διατάραξη της ισορροπίας ανάμεσα στον άνθρωπο, την άγρια πανίδα και τα οικοσυστήματα. Η ανθρώπινη δραστηριότητα αλλάζει δραστικά τον φυσικό κόσμο. Η επέκταση των πόλεων, η αποψίλωση δασών, οι μονοκαλλιέργειες, οι νέοι αυτοκινητόδρομοι, η καταστροφή βιοτόπων και η κλιματική αλλαγή περιορίζουν ή εξαφανίζουν φυσικούς θηρευτές και μεταβάλλουν τις συνθήκες επιβίωσης πολλών ειδών.
Το αποτέλεσμα είναι ότι ορισμένα ζώα που λειτουργούν ως φορείς ασθενειών πολλαπλασιάζονται και έρχονται πιο συχνά σε επαφή με ανθρώπους και κατοικίδια ζώα.
Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι αυτή η αλλαγή δεν είναι θεωρητική αλλά ήδη ορατή. Η αύξηση των θερμοκρασιών και οι αλλαγές στην υγρασία επιτρέπουν σε έντομα, τρωκτικά και άλλα είδη να μετακινούνται σε νέες περιοχές, μεταφέροντας μαζί τους ιούς και παθογόνα που μέχρι πρότινος περιορίζονταν γεωγραφικά. Παράλληλα, η παγκοσμιοποίηση και οι τεράστιες μετακινήσεις ανθρώπων και προϊόντων διευκολύνουν τη γρήγορη εξάπλωση νέων ασθενειών.
Το πρόσφατο περιστατικό με τον hantavirus στο κρουαζιερόπλοιο MV Hondius επανέφερε δυναμικά τη συζήτηση γύρω από τις ζωονόσους. Αν και οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η μετάδοση του συγκεκριμένου ιού από άνθρωπο σε άνθρωπο παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη, το περιστατικό ανέδειξε πόσο εύκολα μπορεί να δημιουργηθεί εστία μετάδοσης σε κλειστά περιβάλλοντα όπου συνυπάρχουν ευάλωτοι άνθρωποι. Τα κρουαζιερόπλοια, τα αεροδρόμια και οι πυκνοκατοικημένες αστικές περιοχές θεωρούνται πλέον κομβικά σημεία κινδύνου για την ταχεία εξάπλωση νέων λοιμώξεων.
Την ίδια στιγμή, η γρίπη των πτηνών H5N1 εξακολουθεί να προκαλεί παγκόσμια ανησυχία. Αν και μέχρι σήμερα δεν έχει αποκτήσει δυνατότητα μαζικής μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων, οι επιστήμονες παρακολουθούν στενά τις μεταλλάξεις της. Το γεγονός ότι ο ιός έχει εντοπιστεί πλέον όχι μόνο σε πτηνά αλλά και σε θηλαστικά, όπως αλεπούδες, θαλάσσια θηλαστικά και αγελάδες, αυξάνει σημαντικά τον προβληματισμό για πιθανή προσαρμογή του σε νέους ξενιστές.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι το μεγάλο πρόβλημα δεν είναι απαραίτητα οι σημερινοί γνωστοί ιοί, αλλά οι νέοι άγνωστοι παθογόνοι οργανισμοί που μπορεί να εμφανιστούν στο μέλλον. Η συνεχής επαφή ανθρώπων με περιοχές που μέχρι πρόσφατα παρέμεναν απομονωμένες αυξάνει δραματικά τις πιθανότητες εμφάνισης νέων μεταδόσεων. Κάθε φορά που ένα δάσος καταστρέφεται, ένα οικοσύστημα τεμαχίζεται ή άγρια ζώα χάνουν το φυσικό τους περιβάλλον, αυξάνονται οι πιθανότητες να έρθουν πιο κοντά σε ανθρώπινους πληθυσμούς.
Η περίπτωση της λεϊσμανίασης στη Φουενλαμπράδα της Ισπανίας θεωρείται χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς οι ανθρώπινες παρεμβάσεις μπορούν να αλλάξουν τις ισορροπίες. Η απομόνωση ενός περιαστικού πάρκου λόγω δρόμων και αυτοκινητοδρόμων οδήγησε σε υπερπληθυσμό λαγών και κουνελιών, που λειτούργησαν ως δεξαμενές της νόσου, προκαλώντας ξαφνική αύξηση ανθρώπινων κρουσμάτων.
Παρόμοιες ανησυχίες εκφράζονται και για την ανεξέλεγκτη αύξηση πληθυσμών αγριόχοιρων σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η οποία συνδέεται με την εξάπλωση της αφρικανικής πανώλης των χοίρων. Αν και η συγκεκριμένη νόσος δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο, οι οικονομικές συνέπειες για την κτηνοτροφία και την αγροτική παραγωγή είναι τεράστιες.
Το πιο ανησυχητικό ίσως στοιχείο είναι ότι πολλές από αυτές τις κρίσεις λειτουργούν αθροιστικά. Η κλιματική αλλαγή, η απώλεια βιοποικιλότητας, η αστικοποίηση και η παγκοσμιοποίηση δεν δρουν μεμονωμένα αλλά συνδυαστικά, δημιουργώντας ένα πρωτοφανές περιβάλλον αστάθειας. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι βρισκόμαστε σε μια περίοδο όπου πολλοί παράγοντες κινδύνου συμπίπτουν ταυτόχρονα, αυξάνοντας τις πιθανότητες εμφάνισης νέων επιδημιών.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η έννοια της δημόσιας υγείας αλλάζει ριζικά. Η προστασία από μελλοντικές πανδημίες δεν εξαρτάται πλέον μόνο από νοσοκομεία, φάρμακα και εμβόλια. Συνδέεται άμεσα με την προστασία των οικοσυστημάτων, τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και τη βιώσιμη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον.
Οι επιστήμονες μιλούν όλο και περισσότερο για την ανάγκη μιας ενιαίας προσέγγισης «One Health», όπου η υγεία ανθρώπων, ζώων και περιβάλλοντος αντιμετωπίζεται ως ένα αλληλένδετο σύστημα. Γιατί σε έναν πλανήτη που αλλάζει τόσο γρήγορα, η επόμενη μεγάλη υγειονομική κρίση μπορεί να ξεκινήσει πολύ πιο κοντά απ’ όσο φανταζόμαστε.
