Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται με ραγδαίους ρυθμούς και μαζί της αυξάνονται οι ηθικές ανησυχίες που τη συνοδεύουν. Επιστήμονες προειδοποιούν ότι η ανάγκη κατανόησης της συνείδησης έχει φτάσει σε κρίσιμο σημείο, καθώς η πρόοδος της τεχνολογίας ξεπερνά πλέον τη γνώση μας για το πώς προκύπτει η ανθρώπινη επίγνωση.

Σε νέα επιστημονική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο Frontiers in Science, ερευνητές τονίζουν ότι η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και της νευροτεχνολογίας κινείται ταχύτερα από την επιστημονική κατανόηση της συνείδησης. Αυτό το κενό, όπως επισημαίνουν, θα μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρά ηθικά προβλήματα αν δεν αντιμετωπιστεί εγκαίρως.

Οι συγγραφείς υπογραμμίζουν ότι η εξήγηση του τρόπου με τον οποίο προκύπτει η συνείδηση αποτελεί πλέον επείγουσα επιστημονική και ηθική προτεραιότητα. Μια πιο σαφής κατανόηση θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία επιστημονικών μεθόδων για τον εντοπισμό της συνείδησης, με συνέπειες που εκτείνονται στην ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, την ιατρική, τη νομοθεσία, την ευημερία των ζώων και τις αναδυόμενες τεχνολογίες, όπως οι διεπαφές εγκεφάλου–υπολογιστή.

«Η επιστήμη της συνείδησης δεν είναι πλέον μια καθαρά φιλοσοφική αναζήτηση· έχει πραγματικές επιπτώσεις σε κάθε πτυχή της κοινωνίας και στην κατανόηση του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος», δήλωσε ο καθηγητής Axel Cleeremans από το Université Libre de Bruxelles. «Η κατανόηση της συνείδησης είναι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της επιστήμης του 21ου αιώνα – και είναι πλέον επείγουσα λόγω της προόδου της τεχνητής νοημοσύνης και άλλων τεχνολογιών».

Ο ίδιος προειδοποιεί ότι «αν καταφέρουμε να δημιουργήσουμε συνείδηση – ακόμη και κατά λάθος – θα προκύψουν τεράστιες ηθικές προκλήσεις και υπαρξιακοί κίνδυνοι».

Η πρόκληση του ορισμού της συνείδησης

Η συνείδηση, που περιγράφεται συνήθως ως επίγνωση του εαυτού και του περιβάλλοντος, παραμένει ένα από τα πιο δύσκολα επιστημονικά αινίγματα. Παρά δεκαετίες ερευνών, δεν υπάρχει ακόμη συμφωνία για το πώς η υποκειμενική εμπειρία προκύπτει από βιολογικές διεργασίες.

Αν και έχουν εντοπιστεί περιοχές και δραστηριότητες του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη συνειδητή εμπειρία, οι επιστήμονες διαφωνούν για το ποιες είναι απαραίτητες και πώς συνεργάζονται. Ορισμένοι μάλιστα αμφισβητούν αν η προσέγγιση αυτή αγγίζει τον πυρήνα του προβλήματος.

Η νέα ανασκόπηση εξετάζει την τρέχουσα κατάσταση της έρευνας για τη συνείδηση, τις μελλοντικές κατευθύνσεις και τις πιθανές συνέπειες, αν οι άνθρωποι καταφέρουν να την εξηγήσουν ή ακόμη και να τη δημιουργήσουν σε μηχανές ή εργαστηριακά αναπτυγμένα «οργανοειδή εγκεφάλου».

Δοκιμές για τον εντοπισμό της συνείδησης

Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η ανάπτυξη τεστ βασισμένων σε αποδείξεις θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αναγνωρίζεται η συνείδηση. Τέτοια εργαλεία θα μπορούσαν να βοηθήσουν στον εντοπισμό επίγνωσης σε ασθενείς με εγκεφαλικές βλάβες ή άνοια, αλλά και να καθορίσουν πότε εμφανίζεται η συνείδηση σε έμβρυα, ζώα, οργανοειδή ή συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Ωστόσο, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι μια τέτοια εξέλιξη θα δημιουργούσε περίπλοκα ηθικά και νομικά ζητήματα, καθώς η αναγνώριση ενός συστήματος ως συνειδητού θα ανάγκαζε την κοινωνία να επανεξετάσει τον τρόπο αντιμετώπισής του.

«Η πρόοδος στην επιστήμη της συνείδησης θα αναδιαμορφώσει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τη σχέση μας με την τεχνητή νοημοσύνη και τη φύση», δήλωσε ο καθηγητής Anil Seth από το University of Sussex. «Το ερώτημα της συνείδησης είναι αρχαίο – αλλά ποτέ δεν υπήρξε πιο επίκαιρο».

Ιατρικές, ηθικές και νομικές προεκτάσεις

Μια βαθύτερη κατανόηση της συνείδησης θα μπορούσε να επηρεάσει σημαντικά την ιατρική, την ψυχική υγεία και τη νομοθεσία. Στην ιατρική, θα μπορούσε να βελτιώσει τη φροντίδα ασθενών που θεωρούνται ασυνείδητοι, μετρώντας ενδείξεις επίγνωσης σε περιπτώσεις κώματος ή άνοιας.

Παράλληλα, η κατανόηση της βιολογικής βάσης της υποκειμενικής εμπειρίας μπορεί να οδηγήσει σε καλύτερες θεραπείες για ψυχικές διαταραχές όπως η κατάθλιψη και το άγχος. Η πρόοδος αυτή θα μπορούσε επίσης να επηρεάσει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τις ηθικές μας υποχρεώσεις απέναντι στα ζώα και τα βιολογικά συστήματα που δημιουργούνται τεχνητά.

«Η κατανόηση της φύσης της συνείδησης σε συγκεκριμένα ζώα θα άλλαζε ριζικά τον τρόπο που τα αντιμετωπίζουμε», σημείωσε η καθηγήτρια Liad Mudrik από το Tel Aviv University.

Επανεξετάζοντας την ευθύνη και την τεχνολογία

Η έρευνα για τη συνείδηση ενδέχεται να επηρεάσει και τη νομική θεώρηση της ευθύνης. Νέα δεδομένα μπορεί να ανατρέψουν παραδοσιακές έννοιες όπως το mens rea («ένοχο μυαλό»), καθώς η νευροεπιστήμη αποκαλύπτει πόσο μεγάλο μέρος της συμπεριφοράς καθορίζεται από ασυνείδητες διεργασίες.

Ταυτόχρονα, η πρόοδος στην τεχνητή νοημοσύνη και στις διεπαφές εγκεφάλου–υπολογιστή εγείρει ερωτήματα για τη δυνατότητα δημιουργίας ή τροποποίησης της συνείδησης πέρα από τα φυσικά όρια. «Ακόμη κι αν η “συνειδητή τεχνητή νοημοσύνη” είναι αδύνατη, η εμφάνιση συστημάτων που δίνουν την εντύπωση ότι διαθέτουν επίγνωση θέτει τεράστιες κοινωνικές και ηθικές προκλήσεις», πρόσθεσε ο Seth.

Έκκληση για συντονισμένη έρευνα

Οι συγγραφείς ζητούν μια συντονισμένη, τεκμηριωμένη προσέγγιση για τη μελέτη της συνείδησης. Προτείνουν συνεργατικές έρευνες μεταξύ διαφορετικών θεωρητικών σχολών, ώστε να ξεπεραστούν τα επιστημονικά στεγανά και οι προκαταλήψεις. «Χρειαζόμαστε περισσότερη ομαδική επιστήμη για να προχωρήσουμε», ανέφερε η Mudrik.

«Οι συνεργατικές προσπάθειες είναι απαραίτητες, όχι μόνο για την πρόοδο της επιστήμης, αλλά και για να προετοιμαστεί η κοινωνία απέναντι στις ηθικές, ιατρικές και τεχνολογικές συνέπειες της κατανόησης – και ίσως της δημιουργίας – της συνείδησης», κατέληξε ο Cleeremans.