Το ψάρι-ζέβρα είναι η καλύτερη απόδειξη ότι τελικά το μέγεθος δεν μετράει. Με μήκος μόλις πέντε εκατοστά και ελάχιστο πάχος, είναι ίσως ο πολυτιμότερος ζωντανός οργανισμός για τον άνθρωπο αυτή τη στιγμή στον πλανήτη.
Το συγκεκριμένο ψαράκι του γλυκού νερού –με το επιστημονικό όνομα Danio Rerio, που ανήκει στην οικογένεια των κυπρινοειδών και είναι το αγαπημένο των κατόχων ενυδρείων –έχει παρόμοιο γενετικό κώδικα με τον άνθρωπο σε ποσοστό 70%, είναι σχεδόν διάφανο και μπορεί να επανορθώσει τυχόν βλάβες στην καρδιά του. Για όλους αυτούς τους λόγους έχει αναδειχθεί στον καλύτερο σύμμαχο των επιστημόνων στη μάχη κατά πολλών σοβαρών και χρόνιων παθήσεων.
Το ψάρι-ζέβρα ζευγαρώνει με ιδιαίτερα πρωτότυπο τρόπο. Το θηλυκό αφήνει σε πολύ ρηχά νερά, σε ρυάκια και σε ποτάμια, εκατοντάδες αυγά, τα οποία γονιμοποιεί το αρσενικό. Σε ελάχιστες ημέρες εκατοντάδες «ζεβράκια» έχουν ξεπεταχτεί τόσο που μπορούν πια να κυνηγήσουν και να επιβιώσουν μόνα τους. Αναπτύσσονται σε μία ημέρα όσο ένα ανθρώπινο έμβρυο σε έναν μήνα και φτάνουν στην πλήρη ενηλικίωση μέσα σε τρεις μήνες, εξηγεί στον Ρόμπιν Μακί της «Ομπσέρβερ» η Ελίζαμπεθ Μπους-Νέντγουιτς από το Ινστιτούτο Σάνγκερ, στο Κέμπριτσαϊρ της Αγγλίας.
Ο νέος αστέρας των επιστημόνων κρατά τα κλειδιά για να ξεκλειδώσουν τον ρόλο των 20.000 γονιδίων του ανθρώπου. Οι ερευνητές μπορούν εύκολα να διατηρήσουν μεγάλο αριθμό ψαριών στα εργαστήριά τους. Στο Σάνγκερ, για παράδειγμα, ζουν 65.000 ψάρια-ζέβρες, ενώ υπάρχει δυνατότητα και για 90.000. Με τη σωστή διατροφή και φρέσκο νερό ζουν χρόνια.
Πολύ σημαντικό είναι επίσης ότι τα νεογέννητα ψαράκια είναι διάφανα, κι έτσι οι επιστήμονες μπορούν να δουν όλα όσα συμβαίνουν στο εσωτερικό τους και να μελετήσουν τα κύτταρά τους. «Μπορείς να κάνεις κάθε είδους πειραματικές αλλαγές σε ένα ψάρι και να δεις αμέσως τα αποτελέσματα στη φυσιολογία τους. Με άλλα είδη πρέπει να τα σκοτώσουμε και να τα ανοίξουμε για να τα μελετήσουμε. Γι’ αυτό τα ψάρια-ζέβρες είναι πολύ σημαντικά για την επιστήμη», τονίζει η Κάρεν Κέρεν Καρς από το ίδιο ινστιτούτο.
Υπάρχει όμως και άλλος βασικός λόγος που είναι τόσο πολύτιμα. Η γενετική τους δομή είναι πολύ κοντά σε αυτήν του ανθρώπου. Οι επιστήμονες έχουν ήδη χρησιμοποιήσει τα ψάρια αυτά για να κατανοήσουν τη λειτουργία εκατοντάδων ανθρωπίνων γονιδίων.
«Οταν αποκωδικοποιήσαμε το ανθρώπινο γονιδίωμα δεν βρήκαμε τον ρόλο κάθε γονιδίου. Αυτό είναι που κάνουμε τώρα. Πρέπει να ανακαλύψουμε τι ακριβώς κάνει το κάθε γονίδιο, ποιες πρωτεΐνες δημιουργούν και πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Γι’ αυτό χρησιμοποιούμε το ψάρι-ζέβρα», λέει ο Ντέρεκ Στεμπλ, διευθυντής ερευνών Γενετικής στο Σάνγκερ.
Τα γονίδια

Το 70% των γονιδίων είναι κοινό σε ανθρώπους και ψάρια-ζέβρες, ενώ το 84% των ανθρώπινων γονιδίων που ευθύνονται για διάφορες παθήσεις υπάρχει και στα ψάρια.