Eίχα πάντοτε ένα όνειρο. Δεν έχω μετανιώσει για τίποτα

Σπάνια τόσο πολλοί αντίπαλοι ενώνονται γύρω από τη σορό ενός κορυφαίου

πολιτικού. Και ασφαλώς πολύ λιγότεροι είχαν την τύχη να συγκεντρώνουν τον

μεγάλο θαυμασμό για τους αγώνες του, όπως ο ιστορικός ηγέτης της Αριστεράς

Χαρίλαος Φλωράκης, που έφυγε χθες το απόγευμα στις 6.05, από καρδιακή ανακοπή

στα 91 του χρόνια, στο σπίτι του, ύστερα από αρκετούς μήνες που τον βασάνιζαν

διάφορα προβλήματα υγείας. Ο στενός του φίλος Μίκης Θεοδωράκης δήλωσε πως «σ’

αυτή την οδυνηρή στιγμή δεν μπορώ παρά να θυμηθώ τη “Ρωμιοσύνη” του Ρίτσου:

“Μένουν τα κυπαρίσσια κι ο δαφνώνας”». Ο «αντίπαλός» του στη διάσπαση του KKE

το ’91 Γρηγόρης Φαράκος σημείωσε με συγκίνηση: «Χωρίς να το πολυσκεφθεί, έβαλε

την τιμή του στην Αντίσταση, διακήρυξε τις αρχές του κομμουνισμού, τις πίστεψε

και με αυτές επιχείρησε να φτιάξει έναν κόσμο συναρπαστικά ωραίο. Ο θάνατος

δεν τον μικραίνει, αλλά τον μεγεθύνει». Ο άλλος «αντίπαλός» του, ο Λεωνίδας

Κύρκος, τονίζει: «Στα χρόνια του ευτύχησε να δει την Αριστερά ενωμένη στον

Συνασπισμό και να γίνει ο ίδιος ένας πολιτικός ηγέτης που ενέπνεε σεβασμό χάρη

στη μετριοπάθεια και τη λαϊκότητά του». Και ο πρώην Πρωθυπουργός Κωνσταντίνος

Μητσοτάκης παρατηρεί πως «ο Χαρίλαος Φλωράκης αποτέλεσε τον κυριότερο

παράγοντα από την πλευρά της Αριστεράς που συνετέλεσε στην ιστορική συνεννόηση

μαζί μας». Κι ενώ η είδηση του θανάτου του έφτανε στα δημοσιογραφικά γραφεία,

η Αλέκα Παπαρήγα έφτανε συντετριμμένη στο σπίτι του στο Χαλάνδρι, αποφεύγοντας

τις δηλώσεις. Εκεί, εκτός από τον φίλο τού Χαρίλαου Φλωράκη Αντώνη Ασμάνη και

τον Σπύρο Χαλβατζή που έζησαν το τέλος του ηγέτη της Αριστεράς, άρχισαν να

φτάνουν πολλοί σύντροφοί του για το στερνό αντίο. Αργά το βράδυ, η γενική

γραμματέας της K.E. του KKE τόνιζε πως η Αριστερά έχασε τον μεγάλο της ηγέτη

και το KKE «τον άνθρωπο που μέσα στο πρόσωπό του φάνηκε όλη η φυσιογνωμία του

KKE, μέσα στις νέες συνθήκες που διαμορφώθηκαν μετά την πτώση της χούντας».

Για την κηδεία του θα γίνει ειδική ανακοίνωση από την K.E. του KKE. Ο Πρόεδρος

της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας, ο Πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής, η

πρόεδρος της Βουλής Άννα Ψαρούδα-Μπενάκη και όλοι οι πολιτικοί αρχηγοί με

ζεστά λόγια χαιρετίζουν στο τελευταίο ταξίδι του τον Χαρίλαο Φλωράκη. «Ο

Χαρίλαος Φλωράκης», σημειώνει ο κ. Παπούλιας, «πορεύθηκε δίπλα στην ιστορία

μέχρι τα 91 του χρόνια. Αυτή την πορεία στα πιο δύσκολα και κακοτράχαλα

μονοπάτια του τόπου μας την ακολούθησε με απαράμιλλη συνέπεια». «Ο Φλωράκης

ήταν από τους ηγέτες που συνέβαλαν προσωπικά και καθοριστικά στην υπέρβαση των

παθών», τονίζει ο Πρωθυπουργός.

«Ο Χαρίλαος Φλωράκης υπήρξε ο τελευταίος ιστορικός ηγέτης της

Κομμουνιστικής Αριστεράς στην Ελλάδα», επισημαίνει ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ

Γιώργος Παπανδρέου. «Φυσικός ηγέτης του KKE και καθοριστικός παράγοντας του

μεγαλύτερου μέρους της ιστορίας του, που δεν δίστασε να ανοίξει τον δρόμο στη

νεώτερη γενιά».

Ο πρόεδρος του ΣΥΝ Αλέκος Αλαβάνος στη δήλωσή του τονίζει πως «ο Χαρίλαος

Φλωράκης «ήταν ένας αυθεντικός ηγέτης που συνέπαιρνε με την απλότητα, τη

λαϊκότητα και τη θυμοσοφία, ξεπερνώντας τα όρια της Αριστεράς, ταυτιζόμενος με

την ιστορία της χώρας». Ο πρώην πρόεδρος του ΣΥΝ Νίκος Κωνσταντόπουλος

παρατηρεί ότι «ο Χαρίλαος Φλωράκης σημάδεψε τις εποχές που έζησε με τους

αγώνες και τους κατατρεγμούς του». Και ο πρώην γραμματέας του KKE Εσωτερικού

Γιάννης Μπανιάς και το ΑΚΟΑ τονίζουν πως ήταν καθοριστική η πορεία του

«ιστορικού ηγέτη του κομμουνιστικού κινήματος σύντροφου Χαρίλαου Φλωράκη».

«Είμαι άτυχος, διότι περνάμε μια μεταβατική περίοδο. Και δεν βλέπω, όσα

χρόνια μού απομένουν ακόμη, ότι θα έχει ξεπεραστεί αυτή η περίοδος», έλεγε στα

«NEA» πριν από πέντε χρόνια ο Χαρίλαος Φλωράκης, τονίζοντας τότε ότι «θα

ξανάρθουν στον κόσμο καλύτερες μέρες για τον σοσιαλισμό. Όσο για μένα, δεν έχω

μετανιώσει για τίποτα από τον δρόμο τον οποίο ακολούθησα. Είχα πάντοτε ένα

όνειρο, για μια καλύτερη κοινωνία και για πανανθρώπινη τη λευτεριά».

Γι’ αυτό το όνειρο που «δεν ξέφτισε ακόμα» και υπάρχουν όλες οι προϋποθέσεις

«ν’ ανθίσει ξανά», όπως έλεγε στην ίδια συνέντευξή του στα «NEA», πάλεψε σ’

όλη του τη ζωή, στις καλές και στις κακές ημέρες, ακόμη και στην εξορία ή στην

προσφυγιά.

«Κατ’ αρχήν δεν είμαι από την Καρδίτσα. Στην Καρδίτσα έβγαλα το Γυμνάσιο κι

εκεί έμενε η οικογένειά μου από το 1925. H μάνα μου είναι από τη Ραχούλα, ο

πατέρας μου από τον Προυσό της Ευρυτανίας. Είμαι από τα Άγραφα, από κει είναι

η καταγωγή μου. Γεννήθηκα το 1915 και ήρθα στην Αθήνα το 1932, δηλαδή είμαι

από τους πολλούς που λένε τώρα ότι είναι Αθηναίοι. Είμαι κι εγώ Αθηναίος.

Φυσικά διατηρώ την ντοπιολαλιά μου, αλλά δεν αισθάνομαι κόμπλεξ γι’ αυτό, παρ’

όλο που με πειράζουν, το θεωρώ πολύ καλό».

Ζωή γεμάτη αγώνες

H ζωή του Χαρίλαου Φλωράκη ήταν γεμάτη αγώνες. Από τότε, στην αρχή του ’30,

όταν εντάχθηκε στην ΟΚΝΕ – Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας – ήταν

από τα πλέον δραστήρια μέλη της. Στην Κατοχή, με τον ΕΛΑΣ, ο Χαρίλαος Φλωράκης

– ο παλιός συνδικαλιστής των TTT, του ΟΤΕ της εποχής – έδειξε σε όλους ότι

διαθέτει και ηγετικές ικανότητες. Υποστράτηγος του Δημοκρατικού Στρατού στα

πέτρινα χρόνια του Εμφυλίου, ο Χαρίλαος Φλωράκης «είχε γίνει ο τρόμος της

Δεξιάς», η οποία τον αποκαλούσε «καπετάν Γιώτη» νομίζοντας ότι «έτσι θα

μειώσει το κύρος του», όπως έλεγαν οι φίλοι του εκείνη την εποχή. Διοικητής

της 1ης Μεραρχίας του Δημοκρατικού Στρατού έδωσε πολλές φορές με πείσμα

ιδεολογικές και πολιτικές μάχες, κερδίζοντας στις περισσότερες περιπτώσεις την

εκτίμηση των συντρόφων του και την αγάπη του κόσμου που ακολουθούσε σ’ εκείνες

τις δύσκολες συνθήκες το KKE.

Για πρώτη φορά βρέθηκε στην Κεντρική Επιτροπή ως αναπληρωματικό μέλος το 1949,

ενώ στο 8ο Συνέδριο του κόμματος εξελέγη μέλος του Πολιτικού Γραφείου. Από το

’49 έως το ’54 βρέθηκε στη Σοβιετική Ένωση, όπου σπούδασε στη Στρατιωτική

Σχολή Φρούνζε. Ήρθε παράνομα στην Ελλάδα, αλλά συνελήφθη και εξορίσθη για

πολλά χρόνια, χωρίς να γίνεται η δίκη του, αν και υπόδικος. Το ’60 – στις

δίκες περί κατασκοπείας – καταδικάσθηκε σε ισόβια, όπως έγινε και με πολλούς

άλλους αγωνιστές της Αριστεράς, όπως τον Μανώλη Γλέζο. Απελευθερώθηκε το 1966,

αλλά συνελήφθη και πάλι με το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου.

Το ’72, με τα μέτρα «φιλελευθεροποίησης» του δικτάτορα Παπαδόπουλου, ο

Χαρίλαος Φλωράκης απελευθερώθηκε και λίγο αργότερα διέφυγε στο εξωτερικό με

πλαστό διαβατήριο. Για εκείνη μάλιστα την «έξοδό» του από τη χώρα, ο Χαρίλαος

Φλωράκης με χιούμορ αναφερόταν συχνά στα μυστικά της. «Άφησα μουστάκι, γιατί

το πλαστό διαβατήριο που μου έφτιαξαν με είχε με μουστάκι. Και το αστείο είναι

ότι κάθε φορά που πήγαινα στην Ασφάλεια, όπου μας καλούσαν, να δίνω το

“παρών”, δεν τους έκανε εντύπωση που το είχα αφήσει να μεγαλώνει…».

Διάδοχος του Κολιγιάννη

Διαδέχθηκε τον Κώστα Κολιγιάννη στη Γραμματεία του κόμματος και από τότε

έμεινε στη θέση αυτή ώς το 1989, εκλεγόμενος σε όλα τα συνέδρια, χωρίς να έχει

ποτέ αντίπαλο που να τον αμφισβητεί, μέχρι που παρέδωσε στον Γρηγόρη Φαράκο,

γενόμενος πρόεδρος του Συνασπισμού, και μετά το 14ο Συνέδριο επίτιμος πρόεδρος

του κόμματος.

Όπως και ο Ανδρέας Παπανδρέου, ήρθε ένα μήνα μετά τη μεταπολίτευση στην Ελλάδα

και αγωνίσθηκε για την αναγέννηση του κόμματος, που αριθμούσε τότε – λόγω της

διάσπασης του ’68, αλλά και των πολύχρονων διωγμών – μόνον κάποιες εκατοντάδες

μέλη.

Γραμματέας πανίσχυρος, αλλά και με απέραντο χιούμορ, οδήγησε το κόμμα του σε

νίκες και την KNE στην πρώτη θέση στον φοιτητικό χώρο. Πάντοτε ανοιχτός σε

ιδέες, κοντά στον απλό άνθρωπο, χρησιμοποιούσε εκφράσεις που άφησαν εποχή:

«Μην τον απλώσουμε και πολύ τον τραχανά, γιατί δεν θα μαζεύεται» ήταν μία απ’

αυτές που συχνά χρησιμοποιούσε.

Εμπιστεύτηκε τους νέους

Προσπάθησε, μέσα από πολλές διαδικασίες, να ανανεώσει το KKE, δίνοντας μεγάλο

μέρος της εξουσίας του στους νέους ανθρώπους – εμπιστεύθηκε τη Μαρία Δαμανάκη,

την οποία και πρότεινε για πρόεδρο του ΣΥΝ, αλλά και τον Μίμη Ανδρουλάκη –

χωρίς όμως να φθάσει στο τέλος αυτού που αρχικώς στόχευε. Και όταν διαπίστωσε

ότι «κάποιοι ήθελαν να διαλύσουν το κόμμα, στο 13ο Συνέδριο», όπως έλεγε, τους

επέκρινε με σφοδρότητα, προτείνοντας για γραμματέα του κόμματος την Αλέκα

Παπαρήγα.

Πέτυχε το ’88 μαζί με τον Λεωνίδα Κύρκο να ενώσουν – με τον Συνασπισμό – τις

δύο ιστορικές πτέρυγες του κομμουνιστικού κινήματος που χώρισαν με τη διάσπαση

του ’68 και έδωσε το πράσινο φως για να συγκροτηθεί η κυβέρνηση N.Δ. – ΣΥΝ το

1989.

Με απέραντο χιούμορ και απλή λαϊκή γλώσσα

Πάντοτε με απέραντο χιούμορ και απλή γλώσσα, αγαπητός σε ευρύτερα κοινωνικά

στρώματα απ’ αυτά που στήριζαν το KKE, ο Χαρίλαος Φλωράκης υπήρξε ο γραμματέας

του κόμματος που σεβάστηκαν, ίσως όσο κανέναν άλλο, τα άλλα πολιτικά κόμματα.

Με τη γυναίκα του Μάγδα, την παλιά ΕΠΟΝίτισσα και γραμματέα της ΕΠΟΝ στο

Χαλάνδρι, δεν πρόλαβε να ζήσει όσα χρόνια θα ήθελε. (H σύντροφός του πέθανε

πριν από χρόνια από καρκίνο). Ο ίδιος φιλοσοφούσε τα πάντα. Αγαπούσε καθετί

από τη ζωή. Και δεν δίσταζε να δοκιμάσει οτιδήποτε σύγχρονο προϊόν έβγαζε η

τεχνολογία. Οι φωτογραφικές κάμερες, οι βιντεοκάμερες και η κινηματογράφηση

ήταν ένα από τα χόμπι του. Ήθελε να ταξιδεύει συχνά στα Άγραφα, αλλά δεν

παρέλειπε να ταξιδεύει και στο εξωτερικό, ακόμα και στο μακρινό Βιετνάμ, για

να τα «λέει» με τον φίλο του στρατηγό Γκιαπ, που νίκησε δύο στρατούς, τον

γαλλικό και τον αμερικανικό.

Οι σχέσεις του με τον Ανδρέα και τον Μητσοτάκη

Οι σχέσεις του Χαρίλαου Φλωράκη με τον Ανδρέα Παπανδρέου και τον

Κωνσταντίνο Μητσοτάκη είχαν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όχι μόνον γιατί έδωσαν

το πράσινο φως για τη συγκρότηση της κυβέρνησης Τζαννετάκη, αλλά γιατί στο

βάθος τους αντανακλούσαν την ουσία του ελληνικού πολιτικού προβλήματος.

«Τον Παπανδρέου, όταν μιλούσες μαζί του, τον πίστευες» έλεγε στους φίλους του.

«Είχε μια δύναμη να σε πείθει ότι είχε δίκιο, αλλά και μια μεγαλύτερη δύναμη

να τον πείθεις ότι έχεις εσύ δίκαιο.

Θυμάμαι ότι και στις εκλογές του ’81 αυτό το συναίσθημα ήταν ισχυρό σε μένα.

Έφευγες από το γραφείο του με την πεποίθηση ότι συμφώνησες μαζί του. Αλλά την

άλλη μέρα κιόλας τ’ άλλαζε. Δεν κρατούσε τίποτα από αυτά που συνεννοήθηκες.

Έπειτα, κυρίως την εποχή του ’88, δεν καθόταν στην Αίθουσα της Βουλής να

ακούσει την αντιπολίτευση. Έφευγε όταν το KKE έπαιρνε τον λόγο. Μερικές φορές

έδινε την εντύπωση ότι τσαντιζόταν.

Ο Μητσοτάκης μπορεί να έχεις την αίσθηση ότι διαφωνείς μαζί του, αλλά ό,τι

συμφωνείς το τηρεί. Ξέρεις ότι σου λέει με ωμότητα μερικά πράγματα, αλλά δεν

με κορόιδεψε ποτέ».

Παρ’ όλη την κριτική του στον Ανδρέα Παπανδρέου, φαίνεται ότι η σχέση τους

ήταν… μαγική. Πολλές φορές ο Μίμης Ανδρουλάκης, κορυφαίο στέλεχος του KKE

πριν από τη διάσπαση, έλεγε ότι «ο Ανδρέας καταφέρνει και τουμπάρει κάθε φορά

τον Χαρίλαο. Όλο έρχεται και μας παραπονιέται κάθε φορά και όλο κάνει τα

ίδια».

«Το KKE θα ζήσει»

Όσες δυσκολίες και να συνάντησε στη ζωή του ο Χαρίλαος Φλωράκης, όσες

δοκιμασίες και να πέρασε το Κομμουνιστικό Κόμμα, πίστευε πάντοτε ότι το KKE θα

ξεπεράσει τα εμπόδια. Το ίδιο έλεγε το ’68 με τη διάσπαση, το ίδιο έλεγε και

το ’91, όταν και πάλι διασπάστηκε το κόμμα του, στο οποίο αφιέρωσε όλη του τη ζωή.

«Αισιοδοξώ πάντοτε για το Κομμουνιστικό Κόμμα, αλλά και για το διεθνές

κομμουνιστικό κίνημα. Και ξέρετε γιατί; Γιατί ο καπιταλισμός – και ιδιαίτερα ο

δύσμορφος ελληνικός – δεν είναι σε θέση να λύσει τα μεγάλα προβλήματα. Και θα

ήταν βλάσφημη η σκέψη ότι επειδή κατέρρευσε ο υπαρκτός σοσιαλισμός δικαιώθηκε

ο καπιταλισμός.

Οποιαδήποτε στραβά και κενά παρουσίασε, και παρουσίασε πολλά και μεγάλα, η

γνωστή μορφή του σοσιαλισμού, η καλύτερη πορεία οικοδόμησής του, σε καμία

περίπτωση δεν δικαιώνει τον καπιταλισμό. Τι να δικαιώσει; Την καπιταλιστική

εκμετάλλευση; Τη βάρβαρη καταλήστευση του Τρίτου Κόσμου;

Και να θυμόμαστε: Οι ιστορικοί του μέλλοντος δεν θα μιλάνε μόνο για τα στραβά

που παρουσίασε η συγκεκριμένη μορφή του σοσιαλισμού στον 20ό αιώνα, αλλά θα

υπογραμμίζουν και τις ανεκτίμητες υπηρεσίες που πρόσφερε».

Ο Χαρίλαος Φλωράκης έδωσε πολλές μάχες για τις θέσεις του αυτές. Και μέσα στη

Βουλή πέτυχε όλοι αρχηγοί να τον σέβονται, ακόμη και αν διαφωνούσαν μαζί του.

«Ο σιαλισμός», έλεγε, «έχει απέραντη δύναμη και αξίες τέτοιες, που μπορεί να

νικήσει εχθρούς και να ξεπεράσει ανυπέρβλητα εμπόδια».