Τα ηφαίστεια στην Ελλάδα προς το παρόν «κοιμούνται»

Το ηφαίστειο της Νισύρου φαίνεται πως… κουράστηκε και αποφάσισε να

αποσυρθεί από το προσκήνιο. Έπειτα από σεισμική δραστηριότητα που κράτησε

δυόμισι χρόνια, προκαλώντας μικρές ζημιές και την ανησυχία κατοίκων και

επιστημόνων, το υπέδαφος του νησιού έχει ηρεμήσει.

Οι ειδικοί όμως, εξακολουθούν να το παρακολουθούν από κοντά, όπως και το

γειτονικό ηφαίστειο της Σαντορίνης. Αυτά άλλωστε, είναι και τα πιο επικίνδυνα

στο μεγάλο ηφαιστειακό τόξο του Νοτίου Αιγαίου.

Προς το παρόν, τα ηφαίστεια της Ελλάδας «κοιμούνται», όπως λέει ο κ. Μιχάλης

Φυτίκας, πρόεδρος του Ινστιτούτου Μελέτης και Παρακολούθησης του Ηφαιστείου

της Σαντορίνης και καθηγητής Γεωλογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Θεσσαλονίκης. Υπολογίζοντας βέβαια την ιστορία τους, οι επιστήμονες δεν

αμφιβάλλουν ότι κάποια στιγμή θα ξυπνήσουν. Βέβαια, τα ηφαίστεια δεν είναι σαν

τους σεισμούς. Οι εκρήξεις τους μπορούν να προβλεφθούν μέχρι και ένα μήνα

νωρίτερα γιατί είναι πολλά τα σημάδια που χτυπούν το «καμπανάκι».

Σπάνιες οι εκρήξεις

Κατά τα φαινόμενα πάντως, οι επιστήμονες δεν αναμένουν μεγάλες εκρήξεις, αλλά

μια αυξημένη δραστηριότητα. Οι μεγάλες εκρήξεις συμβαίνουν σπάνια και τα

ελληνικά ηφαίστεια δείχνουν να έχουν ξεθυμάνει.

Από την άλλη, οι μικρότερες «φρεατικές» εκρήξεις, σε πολύ μικρό βάθος, που

εκτοξεύουν στον αέρα εκατοντάδες ή χιλιάδες κυβικά μέτρα πυρακτωμένου υλικού,

προκαλούν πολύ μικρές ζημιές. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος κρύβεται αλλού και αφορά

τους σεισμούς που προκαλεί η επαναδραστηριοποίηση ενός ηφαιστείου.

«Η σεισμο-ηφαιστειακή δραστηριότητα, όπως συνέβη στη Νίσυρο τα τελευταία

χρόνια και στη Μήλο το 1992, είναι αυτό που μας ανησυχεί περισσότερο»,

επισημαίνει ο κ. Ευθύμιος Λέκκας, καθηγητής Γεωλογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Οι σεισμοί αυτοί, παρόλο που είναι μικρής ισχύος στην κλίμακα Ρίχτερ, είναι

πολύ επικίνδυνοι γιατί εστιάζονται σε μικρό βάθος, ενός μέχρι τεσσάρων

χιλιομέτρων. Επειδή είναι πολύ κοντά στην επιφάνεια, προκαλούν πολλές ζημιές,

παράλληλα με την ηφαιστειακή δραστηριότητα στο υπέδαφος.

Στο Αιγαίο, ο κίνδυνος είναι ακόμα μεγαλύτερος. Ο κ. Λέκκας εξηγεί: «Το έδαφος

πάνω από τα ηφαίστεια παρουσιάζει πολλές ιδιομορφίες, λόγω της αλληλουχίας

πολύ σκληρών και πολύ μαλακών πετρωμάτων. Αυτή η εναλλαγή των πετρωμάτων

εγκυμονεί κινδύνους για τις κατασκευές, οι οποίες συχνά δεν πληρούν τις

απαραίτητες προδιαγραφές. Η συγκέντρωση του τουρισμού σε αυτά τα σημεία

επιβαρύνει επίσης την κατάσταση».

Το μυστικό

Το μυστικό των ελληνικών ηφαιστείων κρύβεται στα βάθη του Αιγαίου. Νότια της

Κρήτης, κάτω από το απέραντο γαλάζιο του πελάγους, μία συνεχής ανελέητη

σύγκρουση, η οποία κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πού θα καταλήξει,

διαμορφώνει το τοπίο στην επιφάνεια. Πρόκειται για τη σύγκλιση της ευρωπαϊκής

και της αφρικανικής λιθοσφαιρικής πλάκας, που απ’ ό,τι φαίνεται, δεν τα πάνε

και τόσο καλά μεταξύ τους…

Η πρώτη κινείται προς τα νοτιοδυτικά, ενώ η δεύτερη υποβυθίζεται και προτιμά

την αντίθετη κατεύθυνση. Εκεί που λεπταίνει η αφρικανική πλάκα, το μάγμα

βρίσκει την ευκαιρία και βγαίνει προς τα έξω.

Οι συνέπειές αυτής της σύγκρουσης έχουν γίνει ορατές σε διαφορετικά χρονικά

σημεία στην ιστορία του ελλαδικού χώρου, επηρεάζοντας άμεσα την εξέλιξή του.

Οι επιστήμονες έχουν ανακαλύψει εκρήξεις ηφαιστείων μέχρι και τριάμισι

εκατομμύρια χρόνια παλιές, στη Μήλο, τη Νίσυρο, το Σουσάκι Κορινθίας, την

Αίγινα, τον Πόρο. Όλα τα ηφαίστεια του Αιγαίου είναι «στρωματο-ηφαίστεια» με

κωνοειδή μορφή. Οι κρατήρες τους έχουν σχήμα κώνου και έχουν αλλοιωθεί είτε

από διάβρωση, όπως στη Μήλο, είτε από «καλδεροποίηση», δηλαδή έχει βυθιστεί

λόγω μεγάλης έκρηξης, όπως στη Σαντορίνη.

Με υπερσύγχρονα όργανα παρακολουθούν κάθε δραστηριότητα και στη Σαντορίνη

Πριν από ένα μήνα έγινε σεισμός στη Σαντορίνη. Οι επιστήμονες που

παρακολουθούν καθημερινά το ηφαίστειο, διαπίστωσαν ότι δεν οφειλόταν σε δική

του δραστηριότητα, αλλά στο τεκτονικό ρήγμα της Αμοργού, που διαπερνά την

περιοχή. Χάρη στα υπερσύγχρονα όργανα που είναι εγκατεστημένα σε πέντε

σταθμούς του νησιού, η παραμικρή κίνηση του υπεδάφους και ακόμα και η πιο

ανεπαίσθητη έκλυση αερίων από τον κρατήρα, καταγράφεται αμέσως από το

Ινστιτούτο Μελέτης και Παρακολούθησης του Ηφαιστείου της Σαντορίνης. Η

τελευταία φορά που το ηφαίστειο έκανε γνωστή δυναμικά την παρουσία του, ήταν

το 1950. Όπως τονίζει ο κ. Μιχάλης Φυτίκας, πρόεδρος του ινστιτούτου, τα μάτια

των επιστημόνων δεν είναι στραμμένα μόνο προς το εντυπωσιακό τοπίο στο κέντρο

του κόλπου του νησιού, που φαίνεται από την Καλντέρα, αλλά και προς ένα

λιγότερο γνωστό κρατήρα, μακριά από τα φώτα της… δημοσιότητας.

«Το ηφαίστειο του Κολούμπου, από την άλλη μεριά της Οίας, είναι υποθαλάσσιο

και η δραστηριότητά του είναι συχνά καταστροφική. Πριν από 350 χρόνια, είχαν

πεθάνει 70 κάτοικοι και 1.000 ζώα στο νησί, όχι όμως από την έκρηξη, αλλά από

τα αόρατα, άοσμα δηλητηριώδη αέρια, που εκλύονταν από το ηφαίστειο επί έξι μήνες».

Σήμερα όμως, αν συμβεί κάτι τέτοιο, τα επιστημονικά μηχανήματα θα εντοπίσουν

αμέσως τα αέρια. Οι ειδικοί του ινστιτούτου έχουν ήδη ετοιμάζει σχέδια

αντιμετώπισης του ηφαιστειακού κινδύνου στη Σαντορίνη και τα έχουν παρουσιάσει

στις τοπικές αρχές. Ο κ. Φυτίκας είναι επίσης αρμόδιος να ειδοποιήσει τη

Διεθνή Αεροπορική Ομοσπονδία για τυχόν εκρήξεις στον ελληνικό χώρο. Το

ηφαίστειο της Νισύρου πάντως, θεωρείται ομόφωνα από τους επιστήμονες πιο

επικίνδυνο από αυτό της Θήρας. Γι’ αυτό, ο καθηγητής του Αριστοτελείου

Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, τονίζει την ανάγκη της στενής παρακολούθησής του

και τη δημιουργία ενός μόνιμου δικτύου στο νησί.

Μπορεί η σεισμο-ηφαιστειακή κρίση στη Νίσυρο των περασμένων χρόνων να έχει

περάσει, αλλά οι πολλοί σεισμοί στην περιοχή από το ’96 μέχρι το ’98,

υποδηλώνουν μία κίνηση του μάγματος. «Φανερώνει ότι το ηφαίστειο βρίσκεται σε

δραστηριότητα. Δεν είναι μεμονωμένο γεγονός, αλλά μέρος της γενικότερης

διεργασίας σε ολόκληρο το ηφαιστειακό τόξο του Νότιου Αιγαίου», προσθέτει ο κ.

Ευθύμιος Λέκκας, καθηγητής Γεωλογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.