Δημήτρης Αγαρτζίδης και Δέσποινα Αναστασόγλου στα «ΝΕΑ»: «Στο θέατρο με το τίποτα ζωντανεύεις έναν κόσμο»

Ο «Μοσχάμπαρης», ένα σπάνιο παραδοσιακό παραμύθι της Μήλου, μεταμορφώνεται από την ομάδα Εlephas Tiliensis σε μια σύγχρονη θεατρική τελετουργία, όπου το ελάχιστο μεταμορφώνεται σε θαύμα. Ο Δημήτρης Αγαρτζίδης και η Δέσποινα Αναστασόγλου σκηνοθετούν την ομότιτλη παράσταση στις 12 και 13 Αυγούστου στο Κάστρο Μυτιλήνης, στο πλαίσιο του προγράμματος «Ολη η Ελλάδα ένας πολιτισμός». Με αλεύρι, νερό, σώματα, φωνές, τραγούδια και τη δύναμη της συλλογικής φαντασίας, ζωντανεύουν μια ιστορία όπου μια βασιλοπούλα πλάθει τον αγαπημένο της από την αρχή, μόνο και μόνο για να ξεκινήσει ένα βαθιά ανθρώπινο ταξίδι αναζήτησης, απώλειας κι επανεύρεσης.

Τι χάνεται και τι κερδίζεται, όταν μεταφέρατε ένα προφορικό παραμύθι της Μήλου στη σκηνή;

Εχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον πως, όταν ξεκινήσαμε την έρευνα για τη δραματουργία, συναντήσαμε πολλές παραλλαγές του ίδιου παραμυθιού. Σε κάθε τόπο η ιστορία μεταλλάσσεται, αλλά ο πυρήνας της παραμένει ο ίδιος.

Με έναν τρόπο, η παράστασή μας συνεχίζει αυτή την παράδοση. Συνεχίζει να μετασχηματίζει το παραμύθι και να του δίνει μια νέα, δική της γλώσσα. Aλλωστε, αυτό συμβαίνει κάθε φορά που ένα παλιό υλικό συναντά μια νέα καλλιτεχνική ομάδα και μια νέα εποχή. Eνα μεγάλο στοίχημα που κερδήθηκε ήταν η ίδια η συνάντηση των ανθρώπων.

Οι συναντήσεις στο θέατρο είναι αυτές που δημιουργούν τις δυναμικές και τις δονήσεις, και τελικά καθορίζουν αν μια παράσταση θα επικοινωνήσει ή όχι με το κοινό της. Στην περίπτωση του «Μοσχάμπαρη» αισθανόμαστε ότι είχαμε μια πολύ ευτυχή συνάντηση. Παράλληλα, προσπαθήσαμε να δούμε το παραμύθι μέσα από το σημερινό πρίσμα. Να ανακαλύψουμε τι είναι αυτό που εξακολουθεί να το κάνει τόσο δυνατό και συγκινητικό σήμερα. Νομίζω ότι το μεγαλύτερο κέρδος ήταν ακριβώς αυτή η προσωπική σχέση που απέκτησε ο καθένας μας με το παραμύθι, αλλά και η σχέση που δημιουργήσαμε όλοι μαζί, ως ομάδα, μαζί του.

Επιλέξατε να αφηγηθείτε έναν ολόκληρο κόσμο με ελάχιστα υλικά. Είναι αυτή μια αισθητική επιλογή ή μια δήλωση για την ουσία του θεάτρου;

Αυτό προέκυψε από το ίδιο το παραμύθι. Η βασική ιδέα είναι ότι η κοπέλα αποφασίζει να φτιάξει τον άνθρωπό της με τα πιο απλά υλικά: αλεύρι και νερό. Αυτό από μόνο του καθόρισε σε μεγάλο βαθμό και την αισθητική της παράστασης. Από την αρχή ήταν ξεκάθαρο ότι θέλαμε να μιλήσουμε αυτή τη γλώσσα: με το αλεύρι, με το σώμα, με τη φωνή και με την αναπνοή μας. Αυτή είναι, άλλωστε, και η ουσία του θεάτρου. Με το τίποτα – μόνο με τον εαυτό μας και με έναν θεατή απέναντί μας – μπορούμε να δημιουργήσουμε μια σχέση που λέγεται θέατρο. Να αφηγηθούμε ιστορίες, να συγκινήσουμε, να ζωντανέψουμε έναν ολόκληρο κόσμο. Το θέατρο μπορεί να λειτουργήσει σαν ένας καθρέφτης, μέσα στον οποίο μπορούμε να κοιτάξουμε τον εαυτό μας λίγο πιο καθαρά.

Στην παράσταση η ζωή γεννιέται από αλεύρι, νερό, φωνή και αναπνοή. Τι σας συγκινεί περισσότερο σε αυτή τη σχεδόν τελετουργική διαδικασία δημιουργίας;

Σε προσωπικό επίπεδο, επειδή μεγαλώσαμε κι οι δύο στην επαρχία, η διαδικασία του ζυμώματος και του ψωμιού είναι κάτι που κουβαλάμε μέσα μας. Το αλεύρι, το νερό, τα χέρια, το ζύμωμα, η δύναμη, η αναπνοή – όλα αυτά – συνδέονται με μια πολύ βαθιά παιδική μνήμη· με το θαύμα τού ότι το ψωμί φουσκώνει, ψήνεται και μετά το τρώμε. Οτι κάτι τόσο απλό μπορεί να θρέψει τόσο το σώμα όσο και την ψυχή. Νομίζω πως όποιος έχει τη μνήμη μιας γιαγιάς, μιας μητέρας, ενός πατέρα ή ενός παππού που βγάζει από τον φούρνο ένα ζεστό ψωμί, έχει νιώσει αυτή την πολύ ιδιαίτερη αισθητηριακή και ψυχική εμπειρία. Το κόβεις ενώ ξέρεις ότι θα καείς, αλλά δεν μπορείς να περιμένεις. Αυτή η μνήμη ξυπνάει μέσα στο παραμύθι. Και είναι συγκλονιστικό το πώς ένα τόσο παλιό και τόσο απλό υλικό μπορεί να έχει τέτοια δύναμη. Να μας φέρνει το γέλιο στα χείλη και τα δάκρυα στα μάτια.

Η βασιλοπούλα δεν περιμένει τον ήρωα, τον δημιουργεί η ίδια. Πόσο ανατρεπτική είναι αυτή η εικόνα για ένα παραδοσιακό ελληνικό παραμύθι και πόσο σύγχρονα διαβάζεται σήμερα;

Αυτός ήταν ένας ακόμη βασικός λόγος για τον οποίο επιλέξαμε το συγκεκριμένο παραμύθι. Κεντρική ηρωίδα είναι μια κοπέλα που αποφασίζει να πάρει τη ζωή της στα χέρια της. Δεν περιμένει να έρθει κάποιος να τη σώσει. Δημιουργεί η ίδια αυτό που επιθυμεί και, όταν το χάνει, ξεκινά η ίδια ένα ταξίδι για να το ξαναβρεί. Νομίζουμε ότι αυτό έχει μεγάλη σημασία, ιδιαίτερα για τα παιδιά και τους εφήβους που θα παρακολουθήσουν την παράσταση. Για τα κορίτσια και τις νεαρές γυναίκες, η ηρωίδα μπορεί να αποτελέσει μια εικόνα δύναμης, αυτοδιάθεσης και διεκδίκησης. Να εμπνεύσει την καθεμία να αναγνωρίσει τη δική της δύναμη και να διεκδικήσει τον χώρο που της ανήκει.

Ανακαλύπτουμε για ακόμη μία φορά πως δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι ένα τέτοιο υλικό έχει επιβιώσει μέσα στους αιώνες. Ο πυρήνας του είναι βαθύς και έχει ρίζες σε κάτι ζωτικό. Γι’ αυτό και βρίσκει τον τρόπο να συνομιλεί με κάθε εποχή. Και ειδικά σήμερα έχει μεγάλη σημασία το πώς θα δώσουμε στις γυναίκες – στις νεαρές αλλά και στις μεγαλύτερες – τον χώρο να ακουστούν. Να διεκδικήσουν τη δική τους φωνή και να συνομιλήσουν ισότιμα σε έναν κόσμο που υπήρξε και σε μεγάλο βαθμό παραμένει ανδροκρατούμενος.

Η παράσταση μοιάζει να συνομιλεί με τη μνήμη. Πιστεύετε ότι η λαϊκή παράδοση μπορεί να αποτελέσει εργαλείο για να μιλήσουμε για τα σημερινά αδιέξοδα;

Η παράσταση δεν αναπαριστά απλώς το παραμύθι. Δημιουργήσαμε ένα καινούργιο σκηνικό κείμενο που πηγάζει από αυτό, αλλά γεννήθηκε μέσα από τη δική μας έρευνα και τη δική μας συνάντηση με το υλικό. Αυτό που μας συγκλονίζει είναι το πόσο βάθος και ύψος μπορεί να έχει ένα τόσο απλό παραμύθι. Δεν καταφέρνει μόνο να συνομιλήσει με τα σημερινά αδιέξοδα· με έναν τρόπο, μας βοηθά να δούμε πιο καθαρά και τι είναι αυτό που οδήγησε σε αυτά. Τα παραμύθια διατηρούν μέσα τους έναν πυρήνα που μπορεί να ταξιδεύει μέσα στον χρόνο. Και αυτός ο πυρήνας αφορά τον άνθρωπο, τη σχέση του με τον άλλον, την ανάγκη του να αγαπήσει, να δημιουργήσει, να αναζητήσει και να αναγνωριστεί. Νομίζουμε ότι αυτή είναι και η δύναμη της παράδοσης. Δεν είναι κάτι στατικό, ούτε κάτι που πρέπει απλώς να διατηρήσουμε ανέγγιχτο. Είναι ένα υλικό που μπορούμε να ξαναδιαβάσουμε, να ξανακούσουμε και να ξανακάνουμε δικό μας.