«Κάλεσέ τον εκ μέρους μου» – έτσι ήταν ο Αλέξης

Κάθε απόπειρα να μιλήσει κανείς για έναν άνθρωπο που μόλις έφυγε είναι εκ των πραγμάτων ελλιπής. Οι λέξεις υπάρχουν, εκείνο όμως που δυσκολεύεται ακόμη να χωρέσει μέσα τους είναι η παρουσία του. Η αποτίμηση χρειάζεται τον χρόνο, η μνήμη όμως όχι. Η μνήμη δεν γνωρίζει τη χρονολογική τάξη των γεγονότων. Επιλέγει ό,τι αντιστέκεται στη λήθη: μια φράση, μια χειρονομία, τον τρόπο που κατοίκησε κανείς στον κόσμο αυτό. Ετσι επιστρέφω κι εγώ στον Αλέξη.

Ηταν το 2010, όταν, ύστερα από μια προτροπή της μητέρας μου, βρέθηκα στο Κολλέγιο Αθηνών για να παρακολουθήσω τον κύκλο διαλέξεών του «Λογοτεχνία, η μάγισσα τέχνη». «Αφού αγαπάς τόσο τα βιβλία, πήγαινε», μου είπε και πήγα. Εκεί αγάπησα και τον Αλέξη. Χωρίς τότε να το αντιλαμβάνομαι, δεν γνώριζα απλώς έναν ήδη καταξιωμένο συγγραφέα. Γνώριζα έναν άνθρωπο που θα επηρέαζε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο θα σκεφτόμουν για τη λογοτεχνία.

Παρακολούθησα σχεδόν όλες τις διαλέξεις του. Μόνο την τελευταία έχασα. Παράξενο πώς η μνήμη επιμένει όχι μόνο σε όσα ζήσαμε, αλλά και σε όσα μας διέφυγαν. Εκείνη η απουσία έμεινε μέσα μου σαν μια μικρή εκκρεμότητα απέναντι στον άνθρωπο που δεν δίδασκε τεχνικές γραφής, διαμόρφωνε τρόπους ανάγνωσης.

Ο Αλέξης καλλιεργούσε την ηθική της ανάγνωσης. Προσκαλούσε συγγραφείς να μιλήσουν για το έργο τους, δημιουργούσε έναν χώρο όπου η λογοτεχνία έπαυε να είναι αντικείμενο διδασκαλίας και γινόταν εμπειρία κοινότητας. Εφευγα κάθε φορά κρατώντας μια λίστα προτεινόμενων βιβλίων. Από «Τα Χερουβείμ της μοκέτας» της Ελένης Γιαννακάκη έως τον «Οδυσσέα» του Τζέιμς Τζόις, κάθε πρότασή του γινόταν ένας ακόμη σταθμός στη διαμόρφωση ενός αναγνώστη.

Διαβάζοντας τα βιβλία του, συνειδητοποιούσα όλο και περισσότερο την ικανότητά του να μετασχηματίζει σε λογοτεχνία ακόμη και τις πιο άυλες εμπειρίες, χωρίς ποτέ να χάνει τη διαύγεια της σκέψης. Μιλούσε δημόσια με ειλικρίνεια ακόμη και για τις πιο ευάλωτες στιγμές της ζωής του, δίνοντας κουράγιο σε ανθρώπους που έδιναν τη δική τους μάχη με τον αλκοολισμό. Κάποτε είχε αφηγηθεί πως η μητέρα του, η σπουδαία Μπέτυ Αρβανίτη, είχε πει ότι ήταν «ανεπαρκής για τη ζωή». Του ζήτησα την άδεια να χρησιμοποιήσω αυτή τη φράση σε ένα διήγημά μου. «Φυσικά», μου απάντησε χωρίς δεύτερη σκέψη. Εκείνη η μικρή στιγμή μού αποκάλυψε κάτι ουσιαστικό: δεν θεωρούσε τις εμπειρίες του ιδιοκτησία του. Πίστευε πως, όταν μια εμπειρία μπορεί να γεννήσει νέα λογοτεχνία, δικαιούται να συνεχίσει το ταξίδι της μέσα από μια άλλη φωνή.

Οταν οι δρόμοι μας συναντήθηκαν ξανά στο Literature.gr, κατάλαβα ακόμη βαθύτερα ότι η γενναιοδωρία του δεν εξαντλούνταν στη διδασκαλία. «Κάλεσε αυτόν εκ μέρους μου», μου έλεγε συχνά. Δεν προστάτευε τις γνωριμίες του ως προσωπικό κεφάλαιο. Τις πρόσφερε, γιατί πίστευε ότι η λογοτεχνία προχωρά μέσα από τις συναντήσεις και όχι μέσα από τις περιχαρακώσεις. Ετσι με έφερε σε επαφή με τον διακεκριμένο συγγραφέα Στέφανο Δάνδολο και από εκείνη τη συνάντηση γεννήθηκε η κοινή μας διαδρομή στο Literature.gr. Ο Στέφανος έγραψε για τον Αλέξη: «Δοτικός, γενναιόδωρος, ακομπλεξάριστος, τρυφερός και αφάνταστα ταλαντούχος. Ακριβός φίλος. Χαιρόταν με τις χαρές σου, λυπόταν για τις λύπες σου. Η απώλειά του τεράστια και δυσβάσταχτη». Δεν θα επιχειρούσα να αλλάξω ούτε μία λέξη σε αυτή την περιγραφή. Είχα το προνόμιο να τη βλέπω να επιβεβαιώνεται καθημερινά.

Δεν είναι τυχαίο ότι υπήρξε από τα ιδρυτικά μέλη του PEN Greece. Η πίστη του στη λογοτεχνία επεκτεινόταν στους θεσμούς που μπορούν να προστατεύσουν τον διάλογο ανάμεσα στους δημιουργούς. Για εκείνον, η εξωστρέφεια της ελληνικής λογοτεχνίας ήταν πολιτισμική ευθύνη.

Δεν υπάρχει αντίο. Η λογοτεχνία έχει έναν δικό της τρόπο να διαψεύδει την οριστικότητα, να νικά τον θάνατο και να αψηφά κάθε τέλος. Κάθε φορά που ένας αναγνώστης θα ανοίγει ένα βιβλίο του, η φωνή του θα βρίσκει ξανά τον δρόμο της προς τον κόσμο.

Στο εξής θα συνομιλούμε αλλιώς, αγαπημένε Αλέξη.

H Ντίνα Σαρακηνού διευθύνει το online λογοτεχνικό περιοδικό Literature.gr