Ο πλούτος της πολίτικης γλώσσας

Ο Νίκος Ζαχαριάδης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1944 και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 1953. Μαθητής του Ζωγράφειου και απόφοιτος του Κολλεγίου Ψυχικού, ολοκλήρωσε σπουδές Πολιτικού Μηχανικού στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Διευθυντικό στέλεχος γερμανικής πολυεθνικής στην Ελλάδα, μέλος ΔΣ ιδιωτικών και δημόσιων επιχειρήσεων, είναι ενεργός πρωταγωνιστής του προσφυγικού Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης ως πρόεδρος επί σειρά ετών του ΔΣ της Ενωσης Κωνσταντινουπολιτών και του Πνευματικού Κέντρου Κωνσταντινουπολιτών στην Αθήνα. Σήμερα είναι μέλος του ΔΣ της Οικουμενικής Ομοσπονδίας Κωνσταντινουπολιτών, συμμετέχοντας ενεργά σε επιτροπές, επετειακές και πολιτιστικές εκδηλώσεις, καθώς και στο Πρόγραμμα Κοινωνικής Αλληλεγγύης, έργο του οποίου είναι και το γηροκομείο του σωματείου Εστία Κωνσταντινουπόλεως στην Παλαιά Φώκαια Αττικής.

Το έργο του «Λεξικό του κωνσταντινουπολίτικου γλωσσικού ιδιώματος» κυκλοφόρησε το 2014 από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη, παρουσιάστηκε στο Σισμανόγλειο Μέγαρο της Κωνσταντινούπολης παρουσία του Οικουμενικού Πατριάρχη και εκπροσώπων των προξενικών και δημοτικών Αρχών της Πόλης, αποτέλεσε θέμα ημερίδας στο Τμήμα Τουρκικών και Ασιατικών Σπουδών του ΕΚΠΑ, ομιλιών και θετικών σχολίων στο εξωτερικό. Σύντομα, αντίτυπα του έργου έγιναν δυσεύρετα.

Ύστερα από μία δωδεκαετία, ο Ζαχαριάδης επανέρχεται με «δεύτερη έκδοση επαυξημένη», αποτέλεσμα αδιάλειπτης έρευνας δημόσιων και ιδιωτικών εγγράφων και μαρτυριών, εντύπων, σχετικών δημοσιευμάτων και, όπως συμβαίνει συχνά, με τη συμβολή και παρότρυνση φίλων. Η πρόχειρη σύγκριση της αρχικής και της επαυξημένης έκδοσης σε αριθμό λημμάτων και σχολιασμών αποδεικνύει την πλήρη πλέον καταγραφή της πολίτικης γλώσσας. Να σημειώσουμε ότι αφθονούν οι μελέτες και δημοσιεύσεις των γλωσσικών ιδιωμάτων τοπικών, κοινοτικών και απομακρυσμένων ομάδων εντός της ελληνικής επικράτειας, των προσφυγικών μετακινήσεων και των υπολειμμάτων πλέον της ελληνικής παρουσίας στον Εύξεινο Πόντο, τον Καύκασο, την Κριμαία, την Τουρκία και τη Συρία.

Καμία τέτοια «γλώσσα» όμως δεν έχει την πληθώρα διαφορών και την πολυπλοκότητα, οι οποίες χαρακτηρίζουν το πολίτικο ιδίωμα. Αρκεί να σκεφτεί κανείς πως κάθε «ρωμαίικος μαχαλάς» είχε τις δικές του γραφές και φωνές: άλλο οι Μανιάτες, άλλο οι Χίοι, άλλο οι Λεβαντίνοι, οι ελληνόφωνοι Εβραίοι. Και πρόσθετη περιπλοκή η χρήση ιταλικών, βενετσιάνικων, γαλλικών, τουρκικών, αιγυπτιακών λέξεων και εκφράσεων στον καθημερινό βίο, στο εμπόριο, στις κοινωνικές σχέσεις. Διόλου περίεργο ότι μια φράση μπορούσε να περιλαμβάνει μία ελληνική λέξη, δύο τουρκικές, δύο γαλλικές, ένδειξη κοινωνικής αβρότητας, ένα διαρκές «πανηγύρι» συνεννοήσεων, μια διαρκής περιστασιακή ή θεληματική προσαρμοστικότητα. Ενα είδος «ετικέτας», που επηρέασε ονόματα και επώνυμα.

Παράδειγμα η λέξη ζαρίφης (τουρκ. zarif), που δηλώνει τον κομψό, ευγενικό, φιλόκαλο, αβρό άντρα. Τέτοιος άνθρωπος ήταν λοιπόν ο Γεώργιος Ζαρίφης (1810-1884), τραπεζίτης και εθνικός ευεργέτης, χρηματοδότης της Μεγάλης του Γένους Σχολής, νοσοκομείων, ορφανοτροφείων, σωματείων για τη μελέτη και διάδοση της ελληνικής παιδείας, μέντορας του Γεώργιου Βιζυηνού. Παράδειγμα και η λέξη Λαφαζάνης (τουρκ. lafazan), ορισμός του πολυλογά, φλύαρου, φαφλατά. Προς αποφυγή παρεξηγήσεων και επιπλοκών, συμπληρώνουμε πως πάμπολλα συχνά επώνυμα στον ελλαδικό χώρο προέρχονται από το πολίτικο ιδίωμα και δηλώνουν επάγγελμα, συμπεριφορά, κοινωνική αποδοχή, π.χ. αραμπατζής, μπογιατζής, κεσετζής, γιόλντασης, κάμπας, τζαμτζής, ντουνιάς…

Ο Ζαχαριάδης επέλεξε τις φαναριώτικες καταγραφές ενσωματώνοντας παράπλευρες προσθήκες, ένα σύνολο ταιριαστό με τις πατριαρχικές καταβολές, κληρονομιά μιας «τάξης» προσφορών, αντοχής και εξουσίας, όπως αποδεικνύει η Χριστίνα Φίλιου στη μελέτη της «Βιογραφία μιας Αυτοκρατορίας: κυβερνώντας Οθωμανούς σε μια εποχή επαναστάσεων», εκδ. Αλεξάνδρεια, 2022, όπου εξετάζει σε βάθος τις περίπλοκες σχέσεις της φαναριώτικης αριστοκρατίας με την οθωμανική κεντρική εξουσία, αναλύοντας πώς ελίτ οικογένειες ελίχθηκαν πολιτικά κατά τη μετάβαση προς το έθνος – κράτος. Το λεξικό του Ζαχαριάδη είναι, όπως έλεγαν παλιά, ευχάριστο, ψυχωφελές, διδακτικό. Λουκούμι. Πάει και με καφέ «πολλά βαρύ και λίγο».

Info

Νίκος Ζαχαριάδης

«Λεξικό του κωνσταντινουπολίτικου

γλωσσικού ιδιώματος»

Εκδ. Τσουκάτου, 2026, σελ. 216