Η κινηματογραφική οδύσσεια της «Οδύσσειας»

Αν και ο όρος «έργο ζωής», σε πολλές περιπτώσεις περιέχει μια δόση μελοδραματικής υπερβολής και χρησιμοποιείται καταχρηστικά, όλα δείχνουν (παρότι δεν μπορεί να το πει κανείς ακόμα με σιγουριά), ότι η «Οδύσσεια», η οποία θα κάνει την πρεμιέρα της στις αίθουσες την Πέμπτη 15 Ιουλίου, θα είναι το έργο ζωής του Κρίστοφερ Νόλαν.

Το δελτίο Τύπου της ταινίας από την ελληνική εταιρεία διανομής της, Tanweer, αναφέρει ότι η νέα ταινία του βρετανού σκηνοθέτη «είναι μία μυθική επική περιπέτεια με γυρίσματα σε όλο τον κόσμο εξ ολοκλήρου με κάμερες ΙΜΑΧ» και ότι «η ταινία μεταφέρει για πρώτη φορά το εμβληματικό έπος του Ομήρου».

Βεβαίως, αυτό μπορεί να ισχύει ως προς τον τρόπο μεταφοράς της «Οδύσσειας», καθότι ο πέρα για πέρα υποβλητικός τρόπος με τον οποίο κινηματογραφεί ο Κρίστοφερ Νόλαν είναι πάνω – κάτω γνωστός. Ωστόσο, ο βρετανός σκηνοθέτης δεν είναι ο πρώτος που καταπιάνεται με το ομηρικό έπος, παρότι είναι σχεδόν βέβαιο ότι αυτή η μεταφορά, παραγωγή των Εμα Τόμας και Νόλαν για την εταιρεία τους Syncopy, στην οποία πρωταγωνιστούν οι Ματ Ντέιμον (Οδυσσέας), Τομ Χόλαντ (Τηλέμαχος), Αν Χάθαγουεϊ (Πηνελόπη), Ρόμπερτ Πάτινσον (Αντίνοος), Λουπίτα Νιόνγκο (Ωραία Ελένη), Ζεντάγια (θεά Αθηνά) και Σαρλίζ Θέρον (Καλυψώ), δεν θα μπορεί να συγκριθεί με καμία από τις ως τώρα ταινίες που έχουν γυριστεί.

Η πιο πρόσφατη

Η τελευταία φορά που η «Οδύσσεια» ή, καλύτερα, ένα μέρος της μεταφέρθηκε στο σινεμά είναι πάρα πολύ πρόσφατη. Η ταινία «Η επιστροφή» (2024) του Ουμπέρτο Παζολίνι είναι μια κινηματογραφική μεταφορά της τελευταίας ραψωδίας από την «Οδύσσεια» του Ομήρου και σε αυτή την περίπτωση μπορεί να πει κανείς ότι πράγματι υπήρξε ένα έργο ζωής για τον ιταλό σκηνοθέτη και παραγωγό. Διότι κατά κάποιον τρόπο η δημιουργία της ήταν και η δική του «Οδύσσεια».

Οπως ο ίδιος είπε μιλώντας για τη δημιουργία της ταινίας στο προπέρσινο φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, όπου η «Επιστροφή» έκανε την πανελλήνια πρεμιέρα της, ο Παζολίνι άρχισε να παλεύει με την ιδέα της μεταφοράς της από τον προηγούμενο… αιώνα. Ο Παζολίνι άρχισε να σκέφτεται την «Επιστροφή» τριάντα ολόκληρα χρόνια πριν από την ολοκλήρωσή της ή, όπως ο ίδιος το έθεσε, «δέκα χρόνια περισσότερα από όσα χρειάστηκε ο Οδυσσέας για να πολεμήσει στην Τροία, να αποχωρήσει, να συνάψει ερωτικές περιπέτειες με τις πιο όμορφες γυναίκες της Μεσογείου, να σκοτώσει, σύμφωνα πάντα με τον Ομηρο, 108 μνηστήρες, και τελικά να καταλήξει στην αγκαλιά της Πηνελόπης».

Επί 30 χρόνια και για διάφορους λόγους – κυρίως οικονομικούς – το όραμα του Παζολίνι παρέμενε στο ράφι. Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των ετών οι δουλειές του Παζολίνι, τόσο ως παραγωγού όσο και ως σκηνοθέτη, υπήρξαν πλούσιες σε ποσότητα και με διακρίσεις. Ομως η «Επιστροφή» παρέμενε πάντα η αχίλλειος πτέρνα του. Ολα έμελλε να αλλάξουν προς το καλύτερο όταν κάποια στιγμή έπεσε στο τραπέζι η ιδέα των δύο βασικών ηθοποιών του καστ: του Ρέιφ Φάινς και της Ζιλιέτ Μπινός για τους ρόλους του Οδυσσέα και της Πηνελόπης. Η ιδέα ήταν ούτως ή άλλως πολύ «πιασάρικη» καθώς τα ονόματα των δύο ηθοποιών έχουν ισχυρούς δεσμούς με μια εμβληματική και πολύ αγαπημένη παγκοσμίως ταινία των nineties, τον «Αγγλο ασθενή» (1996) του Αντονι Μινγκέλα. Οπότε αυτή η «Επιστροφή», αν όντως γινόταν, θα ήταν και μια δική τους, προσωπική επιστροφή επαγγελματικού χαρακτήρα. Καθότι φίλος του Φάινς, ο Ουμπέρτο Παζολίνι είχε από παλαιότερα χτυπήσει την πόρτα του για το σχέδιο και έτσι οι δύο καλλιτέχνες έκαναν μαζί βόλτες στο Ιόνιο Πέλαγος για την εξέταση των χώρων μιας ταινίας που ίσως να μη γυριζόταν ποτέ.

Η μίνι σειρά

Πριν από την «Επιστροφή», οι περισσότερες μέχρι σήμερα παραγωγές εστίασαν κυρίως στο σκέλος της περιπέτειας του ταξιδιού του εμβληματικού ήρωα του ομηρικού έπους. Πριν από είκοσι έξι χρόνια, το καλοκαίρι του 1997, ένα από τα μεγάλα γεγονότα που είχαν πραγματοποιηθεί στην Αθήνα ήταν η πρεμιέρα στο Θέατρο Ηρώδου Αττικού της αμερικανικής μίνι τηλεοπτικής σειράς «Οδύσσεια» του Αντρέι Κοντσαλόφσκι. Πρωταγωνιστής εκεί ήταν ο πρτορικανός ηθοποιός Αρμάν Ασάντε στον ρόλο του Οδυσσέα.

Λαμβάνοντας υπόψη το μέγεθος της παραγωγής ήταν φυσικό για τον ρώσο σκηνοθέτη, γνωστό τόσο από τις ταινίες γυρισμένες στην πατρίδα του («Σιβηριάδα»), όσο και από τις αμερικανικές («Οι εραστές της Μαρίας», «Το τρένο της μεγάλης φυγής»), να υποκύψει στους κανόνες του υπερθεάματος και να δώσει έμφαση στη μονομαχία του Οδυσσέα με τον Κύκλωπα, στη συνάντησή του με τον Αίολο, τον θεό των Ανέμων και στις θυελλώδεις σχέσεις του με τις μάγισσες Κίρκη και Καλυψώ.

Αυτή η μίνι σειρά έχει τη λογική των «Κλασσικών Εικονογραφημένων» και καλύπτει στιγμές από όλη τη διαδρομή του Οδυσσέα στα δύο ομηρικά έπη. Η συνθήκη ήταν πέρα για πέρα κατανοητή, μιλάμε άλλωστε για μίνι σειρά, ο χρόνος έπρεπε κάπως να γεμίσει όπως και έγινε. Βέβαια, η λέξη «κιτς» είναι που συνοδεύει έναν χαρακτηρισμό για το όλο εγχείρημα.

Στην Τσινετσιτά

Πολλά χρόνια πριν από τον Οδυσσέα των Κοντσαλόφσκι και Ασάντε, στη δεκαετία του 1950, ο Κερκ Ντάγκλας υποδύθηκε τον βασιλιά της Ιθάκης στην επική περιπέτεια «Ομήρου Οδύσσεια» (1954) που σκηνοθέτησε στην Ιταλία ο Μάριο Καμερίνι. Ηταν η εποχή που το Χόλιγουντ μετακόμιζε στα ιταλικά στούντιο της Τσινετσιτά (Το Χόλιγουντ του Τίβερη την αποκαλούσαν) και οι ταινίες peplum / χλαμύδα και σανδάλι αποκτούσαν μεγάλη δημοτικότητα.

Και πάλι το παραμύθι, με την αυστηρή έννοια του όρου, έχει τον πρώτο λόγο, παραμύθι πλημμυρισμένο από εφέ εντυπωσιακά για την εποχή τους που σήμερα όμως φαντάζουν εντελώς ψεύτικα: οι πιο δυνατές σκηνές στην ταινία είναι εκείνες που συνδυάζουν την περιπέτεια με τη φαντασία: ο Οδυσσέας και το πλήρωμά του ενώ αντιμετωπίζουν τον γίγαντα Κύκλωπα Πολύφημο (Ουμβέρτο Σιλβέστρι), η σκηνή στην οποία το πλοίο του συναντά τις Σειρήνες, που προσπαθούν να εξαναγκάσουν τον ήρωα να εγκαταλείψει το σκάφος του, ή η κλασική σκηνή του Οδυσσέα υπό το ξόρκι της Κίρκης (Σιλβάνα Μάνγκανο) που μεταμορφώνει τους άντρες του σε χοίρους και του υπόσχεται την αθανασία. Υπάρχει ακόμη και μια ανατριχιαστική σκηνή όπου τον Οδυσσέα επισκέπτονται τα φαντάσματα των πεσόντων συντρόφων του…

Ο Οδυσσέας σε β’ ρόλους

Ενδιαφέρον όμως έχουν επίσης οι εμφανίσεις του Οδυσσέα σε δευτεραγωνιστικό ρόλο, όπου υπογραμμίζεται το υψηλό ΙQ του δίπλα στους υπόλοιπους Ελληνες τόσο πριν από το ταξίδι τους προς την Τροία, όσο και κατά τη διάρκεια του πολέμου, ο οποίος άλλωστε χάρη σε εκείνον τελείωσε.

Στην «Ιφιγένεια» (1977) του Μιχάλη Κακογιάννη που στηρίζεται στο έργο του Ευριπίδη «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» ο Χρήστος Τσάγκας πλάθει την πιο μυστηριώδη φιγούρα της ταινίας, έναν Οδυσσέα «στον κόσμο του» δίπλα στους Ειρήνη Παπά (Κλυταιμνήστρα), Κώστα Καζάκο (Αγαμέμνων), Πάνο Μιχαλόπουλο (Αχιλλέας) και Κώστα Καρρά (Μενέλαος). Εδώ, ο Οδυσσέας είναι ο λιγότερο εντυπωσιακός, ο περισσότερο επιφυλακτικός αλλά και ο πιο προσεκτικός στις κινήσεις του, χαρακτηριστικά γενικώς του ήρωα, τον οποίο απέδωσε αρκετά ικανοποιητικά και ο ιρλανδός ηθοποιός Σον Μπιν στην επική περιπέτεια «Τροία» (2004) του Βόλφγκανγκ Πέτερσεν που υπήρξε μεγάλη επιτυχία της εποχής της.