Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή προκάλεσε απότομη αύξηση των τιμών του πετρελαίου, του φυσικού αερίου και των τροφίμων, δημιουργώντας σοβαρές οικονομικές δυσκολίες παγκοσμίως, και ιδιαίτερα στις αναπτυσσόμενες χώρες. Αλλά λιγότερο κατανοητή είναι η επίδραση του πολέμου στο κόστος δανεισμού των κυβερνήσεων. Σε όλο τον Παγκόσμιο Νότο αυτό που ξεκίνησε ως σοκ τιμών έχει μετατραπεί σε σοκ χρέους.
Οι σπόροι της τρέχουσας κρίσης σπάρθηκαν κατά την περίοδο των χαμηλών επιτοκίων τη δεκαετία του 2010, όταν οι χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος δανείστηκαν μεγάλα ποσά σε δολάρια. Μέχρι το 2023 το συνδυασμένο εξωτερικό χρέος των αναπτυσσόμενων χωρών είχε φτάσει τα 11,4 τρισεκατομμύρια δολάρια, που αντιπροσωπεύουν το 99% των συνολικών εσόδων από εξαγωγές τους.
Οι συνολικές πληρωμές τόκων ήταν 26% υψηλότερες από ό,τι ήταν μόλις δύο χρόνια νωρίτερα και ένας πρωτοφανής αριθμός 54 χωρών – σχεδόν οι μισές από αυτές στην Αφρική – δέσμευαν τουλάχιστον το 10% των κρατικών προϋπολογισμών τους σε πληρωμές τόκων. Πέρυσι, η Υπηρεσία Εμπορίου και Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNCTAD) υπολόγισε ότι 3,3 δισεκατομμύρια άνθρωποι ζούσαν σε χώρες που ξόδευαν περισσότερα για πληρωμές χρέους παρά για βασικές υπηρεσίες όπως η υγεία ή η εκπαίδευση.
Μετά τον COVID-19 πολλές χώρες στράφηκαν προς τον δανεισμό σε τοπικό νόμισμα για να μετριάσουν τους κινδύνους συναλλαγματικών ισοτιμιών. Αλλά τώρα αντιμετωπίζουν υψηλότερα επιτόκια ως αποτέλεσμα. Το ενεργειακό σοκ που προκλήθηκε από τον πόλεμο του Ιράν έχει αυξήσει περαιτέρω το κόστος δανεισμού, ιδίως για τις χώρες που εισάγουν ενέργεια.
Τι μπορεί να γίνει;
Πρώτον, το ΔΝΤ θα πρέπει να τεθεί σε πλήρη λειτουργία αντιμετώπισης κρίσεων. Η αναβίωση μέσων όπως το Παράθυρο Επισιτιστικού Σοκ και η επέκταση της πρόσβασης σε χρηματοδότηση έκτακτης ανάγκης θα βοηθούσαν τις χώρες να αντιμετωπίσουν τις άμεσες πιέσεις.
Δεύτερον, οι πολυμερείς τράπεζες ανάπτυξης θα πρέπει να αυξήσουν τις εκταμιεύσεις, όπως έκαναν κατά τη διάρκεια της πανδημίας.
Τρίτον, οι διμερείς πιστωτές θα πρέπει να συνεχίσουν να επιταχύνουν τις διαδικασίες αναδιάρθρωσης του χρέους.
Τέταρτον, αυτές οι προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση του χρέους θα πρέπει να συνεχίσουν να εξελίσσονται. Μια δημοφιλής ιδέα είναι οι «ανταλλαγές χρέους» ή η «ρήτρα παύσης», η οποία επιτρέπει σε μια χώρα να αναστείλει τις πληρωμές χρέους ύστερα από ένα ακραίο καιρικό φαινόμενο ή άλλη καταστροφή.
Επιπλέον, η Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ βρίσκονται στη διαδικασία αναμόρφωσης των Αναλύσεων Βιωσιμότητας Χρέους τους.
Δυστυχώς τέτοια μέτρα είναι απίθανο να είναι επαρκή ή να κλιμακωθούν αρκετά γρήγορα για να αντιμετωπίσουν το τρέχον σοκ. Για άλλη μια φορά μια παγκόσμια κρίση επιβαρύνει δυσανάλογα τις χώρες που δεν την προκάλεσαν. Η διεθνής κοινότητα έχει καθήκον να ανταποκριθεί.
Ο Μούσα Φακί Μαχαμάτ είναι πρώην πρωθυπουργός του Τσαντ και πρώην πρόεδρο της African Union Commission. Είναι ειδικός εκπρόσωπος του Pact for Prosperity, People and the Planet (Σύμφωνο για την Ευημερία, τους Ανθρώπους και τον Πλανήτη)
