Η συλλογή που «γέννησε» δύο μουσεία

Ενα φλιτζάνι του καφέ και μια τσαγιέρα ίσως να μην είναι τα πλέον αναμενόμενα αντικείμενα σε μια έκθεση αφιερωμένη στον κόσμο της Ρωσικής Πρωτοπορίας (όπως έχει καταγραφεί μέσα από τη Συλλογή Κωστάκη), όπως εκείνη που φιλοξενεί η Εθνική Πινακοθήκη, τρεις δεκαετίες μετά την πρώτη, καθοριστικής σημασίας για την ελληνική εικαστική σκηνή, παρουσίαση των έργων της εμβληματικής συλλογής τον χειμώνα του 1995.

Αν μπορούσε όμως να κοιτάξει κάποιος κάτω από τις λευκές πορσελάνες που ο Νικολάι Σουέτιν ζωγράφισε με τα γεωμετρικά μοτίβα που αποτελούν χαρακτηριστικά του εικαστικού λεξιλογίου της Ρωσικής Πρωτοπορίας θα διαπίστωνε πως «κρύβουν» σε μια ελάχιστη επιφάνεια ολόκληρη την ιστορία του συγκεκριμένου κινήματος. Κι αυτό διότι οι λευκές πορσελάνες είχαν παραχθεί πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση και έφεραν τα τσαρικά εμβλήματα. Μέχρι να φτάσουν στα χέρια του καλλιτέχνη προστέθηκε και το σφυροδρέπανο.

Οι φορτωμένες με ιστορία πορσελάνες είναι ένα μικρό δείγμα μόνο από τα 300 και πλέον έργα τέχνης και αντικείμενα που ταξίδεψαν από το MOMus – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη στην Εθνική Πινακοθήκη (και από τα 1.277 έργα της συλλογής) για να παρουσιαστούν υπό ένα νέο πρίσμα, όχι με χρονολογική σειρά ή ανά κίνημα, αλλά με βάση τέσσερις θεματικές ενότητες: την πόλη, τη φύση και το σύμπαν και τη σχέση τους με τον άνθρωπο, όπως εξήγησαν χθες οι δύο επιμελήτριες της έκθεσης, η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, Συραγώ Τσιάρα και η καλλιτεχνική διευθύντρια MOMus – Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη, Μαρία Τσαντσάνογλου.

Ενα ανοιχτό περίπτερο με αναφορές στην αρχιτεκτονική του Μεσοπολέμου έχει στηθεί στο κέντρο του χώρου περιοδικών εκθέσεων της Πινακοθήκης και τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό του οι επισκέπτες έχουν τη δυνατότητα να δουν πολύ γνωστά ή λιγότερο δημοφιλή αλλά ιδιαιτέρως σημαντικά έργα που είχαν απαγορευτεί και οι δημιουργοί τους είχαν διωχθεί, φυλακιστεί και ορισμένοι εκτελεστεί, και τα οποία διασώθηκαν χάρη στη διορατικότητα και την επιμονή του συλλέκτη Γιώργου Κωστάκη. Η συλλογή του και η έκθεσή της πριν από 30 χρόνια για πρώτη φορά στο σύνολό της στο ελληνικό κοινό έγινε αφορμή να αλλάξει ο χάρτης των μουσειακών θεσμών στην Ελλάδα, καθώς οδήγησε στη δημιουργία του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη (οι συλλογές του οποίου εμπλουτίστηκαν με μια δωρεά 40.000 βιβλίων για την ιστορία της ανατολικοευρωπαϊκής τέχνης) και του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στην Αθήνα.

Πόποβα και Μάλεβιτς

Από τη «Δυναμική πόλη» (1919) του Γκούσταβ Κλούτσις και τη «Μελέτη για το μνημείο της Ρόζας Λούξεμπουργκ» του Ελ Λισίτσκι έως τα πρώιμα έργα της Λιούμποβ Ποπόβα – όπως μια κανάτα που ζωγράφισε σε ηλικία 17 ετών – και από τις μελέτες του Σόλομον Νικρίτιν για την ανθρώπινη μορφή έως τη «Γυναίκα που γεννά» του Καζιμίρ Μαλέβιτς, μαζί με ένα από τα πρώτα μαύρα του ορθογώνια από τα σπάργανα της γέννησης του Σουπρεματισμού η έκθεση επιτρέπει στον επισκέπτη να γνωρίσει το ιδιαίτερο σύμπαν που έγραψε ένα καθοριστικό κεφάλαιο στην Ιστορία της Τέχνης. Απαραίτητη η στάση στην πλούσια τεκμηριωμένη με υλικό αρχείου ενότητα για την έκθεση του 1995-96 που είχε επιμεληθεί η Αννα Καφέτση.