Η του Αδριανού πόλις

Από τα δεσπόζοντα και πλέον γνωστά μνημεία της πρωτεύουσας είναι η αψίδα, την οποία ανήγειραν οι Αθηναίοι προς τιμήν του αυτοκράτορα Αδριανού, όταν επισκέφθηκε την πόλη τους, το 131 μ.Χ. Η Πύλη του Αδριανού δηλώνει τα σύνορα της παλιάς πόλης και της καινούργιας. Αυτό αναγράφουν οι δύο επιγραφές, χαραγμένες στο επιστύλιο, πάνω από την τοξωτή δίοδο. Στη δυτική πλευρά γράφεται «Αυτή είναι η Αθήνα, η παλιά πόλη του Θησέα». Η επιγραφή της ανατολικής πλευράς αναφέρει «Αυτή είναι η πόλη του Αδριανού και όχι του Θησέα». Πρόκειται για την επέκταση της πόλης που αποφάσισε ο αυτοκράτορας, στα ανατολικά της αρχαίας Αθήνας, σε άμεση επαφή με τον ναό του Ολυμπίου Διός, ο οποίος παρέμενε ημιτελής από τον 6ο προχριστιανικό αιώνα και ολοκληρώθηκε χάρη στην πρόνοια του ίδιου του Αδριανού.

Σε ανασκαφές του Στέφανου Κουμανούδη, του 19ου αι., στα βόρεια του Ολυμπιείου, είχαν αποκαλυφθεί τμήματα οικοδομικού συγκροτήματος και κινητά ευρήματα -επιγραφές και γλυπτά – που επιβεβαιώνουν τη χρονολόγησή του στον 2ο αι. μ.Χ., την εποχή που ο Αδριανός μερίμνησε για την επέκταση της πόλης. Σε ανασκαφική έρευνα του 1873-74, στον χώρο νότια του Ζαππείου Μεγάρου, είχε μερικώς ερευνηθεί το ρωμαϊκό λουτρό, που εντοπίζεται εντός του Εθνικού Κήπου και στη Λεωφόρο Αμαλίας. Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, η περιοχή ήταν ειδυλλιακή, με πυκνή βλάστηση και άφθονα νερά από τον παρακείμενο Ιλισσό. Στη θέση αυτή, με αφορμή την κατασκευή φρέατος εξαερισμού του Μετρό, διενεργήθηκε ανασκαφική έρευνα, η οποία έφερε στο φως λουτρικό συγκρότημα σε άριστη κατάσταση, που διατηρήθηκε κατά χώραν, στεγάστηκε και αποδόθηκε στο κοινό, ενώ το φρέαρ μετακινήθηκε νοτιότερα. Πρόκειται για το ρωμαϊκό βαλανείο, που βλέπει κανείς επί της Λεωφόρου Αμαλίας σχεδόν στη συμβολή  της  με τη Λεωφόρο Βασιλίσσης  Ολγας.

Τα ανωτέρω δεδομένα έλαβε υπόψη ο σχεδιασμός της εταιρείας «Ενοποίηση Αρχαιολογικών Χώρων Αθήνας» (ΕΑΧΑ), όταν καταρτίστηκε το πρόγραμμα  των έργων, οι περιοχές και το είδος των επεμβάσεών της, όπως αποτυπώθηκε στην κοινή απόφαση των υπουργών Εθνικής Οικονομίας, Οικονομικών, Περιβάλλοντος- Χωροταξίας και Δημοσίων Εργων, και Πολιτισμού, του 1997, η οποία τροποποίησε αντίστοιχη πράξη του 1995. Τότε συμπεριελήφθη το έργο «Πεζοδρόμηση της Λ. Ολγας μετά την απομάκρυνση των αφετηριών των λεωφορείων (Ρύθμιση και έργο)».

Η εκπονηθείσα από την ΕΑΧΑ σχετική μελέτη εγκρίθηκε ομόφωνα από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (ΚΑΣ) το 2001. Το έργο δυστυχώς δεν έγινε τότε, καθώς χρειαζόταν χρόνος για τη διενέργεια των ανασκαφών – αφού ήταν αναμενόμενα τα ευρήματα αμέσως κάτω από τον ασφαλτοτάπητα – και η Αθήνα είχε ήδη αναλάβει τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων. Η επικαιροποιημένη μελέτη συζητείται και τυγχάνει της θετικής ομόφωνης γνωμοδότησης του ΚΑΣ, το 2012. Είχα την τιμή να προεδρεύω ως Γενική Γραμματέας του ΥΠΠΟ και στις δύο συνεδριάσεις του Συμβουλίου.

Οι σωστικές ανασκαφές, που διενεργούνται από την αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων της Πόλης των Αθηνών, από τον Ιούνιο τ.έ., στο πλαίσιο του έργου «Ανάπλαση- Διαμόρφωση της Λεωφόρου Βασιλίσσης Ολγας στην Αθήνα», το οποίο υλοποιεί ο Δήμος Αθηναίων, έφεραν στο φως οικοδομικό συγκρότημα, του 2ου αι. μ.Χ., με περίστυλη αυλή και πολλά δωμάτια. Πρόκειται για το νότιο τμήμα του οικοδομήματος που είχε ανασκαφεί το 1888-89. Η επίστεψη των τοίχων αποκαλύφθηκε αμέσως κάτω από το πλακόστρωτο των πεζοδρομίων και του ασφαλτοτάπητα, ενώ οι τοίχοι όλων των χώρων επεκτείνονται σε περιοχές, όπου υπάρχει ακόμη οδόστρωμα. Αντίστοιχα, νότια του Ζαππείου εντοπίστηκαν τμήματα οικοδομήματος, που συνδέονται με το μεγάλο ρωμαϊκό λουτρό. Τα κτίρια πρέπει να ανασκαφούν και να αναδειχθούν, ώστε να αποδοθούν στους πολίτες της Αθήνας.

Με βάση τα ανωτέρω, νομίζω ότι γίνεται εύκολα αντιληπτό γιατί το υπουργείο Πολιτισμού και οι αρμόδιες υπηρεσίες του δεν μπορούν να συναινέσουν στην κατάχωση των αρχαιοτήτων, στην κάλυψη των σκαμμάτων με νέο ασφαλτοτάπητα και την απόδοση της Λεωφόρου Βασιλίσσης Ολγας ως αυτοκινητόδρομου. Η ρωμαϊκή Αθήνα αποκαλύπτεται και απαιτεί την ανάδειξή της.

Δρ Λίνα Μενδώνη,

υπουργός Πολιτισμού