Η «λειτουργική» θεολογία {CR}του Αλεξάνδρου Σμέμαν

Στην κλασική πραγματεία του Το ιερό και το βέβηλο (1957), ο ρουμάνος θρησκειολόγος Μιρτσέα Ελιάντε διατύπωσε τον ισχυρισμό ότι πίσω από όλα τα επιμέρους θρησκευτικά φαινόμενα υφίσταται μια οικουμενική πνευματική βάση. Συγκεκριμένα, κάθε θρησκευτικότητα προϋποθέτει μια διάκριση: είναι η διάκριση ανάμεσα σε αυτό που είναι «ιερό» και εκείνο που είναι «βέβηλο», με το πρώτο να αποτελεί την αληθινή πραγματικότητα, ενώ το δεύτερο να είναι απλό απείκασμα. Η λαχτάρα του ανθρώπου να βρει το ιερό και να είναι κοντά του οφειλόταν στη λαχτάρα του να είναι κοντά στην πηγή της αληθινής ζωής. Κάθε εμφάνιση του ιερού κάπου ονομάζεται «ιεροφάνεια». Εδώ έγκειται η ριζοσπαστική συνεισφορά του χριστιανισμού.

Ο χριστιανισμός, θα πει ο Ελιάντε αλλού, μετέτρεψε τελικά όλον τον κόσμο σε μια ιεροφάνεια. Αυτή η ιδέα υπήρξε καθοριστικής σημασίας για τη χριστιανική θεολογία. Στον χώρο του ρωμαιοκαθολικισμού μπορεί κανείς να τη βρει στο σημαντικό έργο Δοκίμιο για το μυστήριο της ιστορίας του ιησουίτη μοναχού και καρδιναλίου Ζαν Ντανιελού και στον ορθόδοξο χώρο η επίδρασή της ανιχνεύεται στο αριστούργημα του π. Αλεξάνδρου Σμέμαν Για να ζήσει ο κόσμος, το οποίο δημοσιεύθηκε στα 1964, μεταφράστηκε στα ελληνικά στις αρχές του 1970 και πρόσφατα εκδόθηκε ξανά στη γλώσσα μας.

Αναβίωση της μελέτης

Ας σημειωθεί εδώ ότι π. Αλέξανδρος Σμέμαν υπήρξε μέρος μιας ευρύτερης τάσης «αναβίωσης» της μελέτης για την ορθόδοξη πνευματικότητα, που προέκυψε μέσα στη ρωσική διασπορά. Είναι ίσως γνωστά τα ονόματα των «μεταπατερικών» φιλοσόφων και θεολόγων Μπουλγκάκοφ και Μπερντιάεφ, που αντιπαρατέθηκε μαζί τους η «νεοπατερική σύνθεση» του π. Γεωργίου Φλορόφσκι, όπως επίσης και ο π. Ιωάννης Μάγιεντορφ και ο Βλαδίμηρος Λόσκι. Ολοι αυτοί οι εμιγκρέδες, ή απόγονοι εμιγκρέδων που έφυγαν διωγμένοι από τη Ρωσία μετά την οριστική πολιτική επικράτηση των μπολσεβίκων, κόμισαν μια εντυπωσιακή εμβάθυνση στην παράδοση της Ορθοδοξίας για τον ευρωπαϊκό κόσμο, ιδιαίτερα στη Γαλλία, αλλά και στην Αμερική.

Σε αυτή την τελευταία κατηγορία συναντάμε και τον π. Αλέξανδρο Σμέμαν, του οποίου το βιβλίο παρουσιάζεται εδώ. Αρχικά, ο τίτλος (στο αγγλικό πρωτότυπο «For the life of the world») είναι παρμένος από τη φράση «ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς», που λέγεται κάθε φορά από τον ιερέα στην Αγία Αναφορά της Θείας Λειτουργίας.

Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες πραγματείες θεολογικής ανάλυσης της Λειτουργίας, που περιλαμβάνει και μια συζήτηση του φαινομένου της εκκοσμίκευσης των Δυτικών κοινωνιών, μια από τις σημαντικότερες αιτίες της οποίας, πιστεύει ο συγγραφέας, στάθηκε ο ίδιος ο χριστιανισμός. Η Ορθοδοξία, μας λέει ο π. Αλέξανδρος, αποτελεί κατά μίαν έννοια την «εξαίρεση» ανάμεσα στις θρησκείες, ή μάλλον δεν θα έπρεπε καν να αποκαλείται «θρησκεία» (ιδέα που επηρέασε έντονα, μεταξύ άλλων, και τον Χρήστο Γιανναρά). Η κεντρική ιδέα του έργου του Σμέμαν είναι ότι ενώ όλες οι θρησκείες ανέκαθεν έτειναν να διαχωρίζουν το ενθάδε από το επέκεινα, η Ορθοδοξία στην πράξη τα ενώνει, αφού με τα μυστήριά της «εξαγιάζει» τον φυσικό κόσμο, δίνοντας στις φυσικές επιθυμίες του ανθρώπου την ορθή τους διάσταση, και επαναφέροντας με αυτόν τον τρόπο, ως έναν βαθμό, την προπτωτική κατάσταση με όλο το κάλλος της. Το δίλημμα «εκκοσμίκευση ή θρησκεία» αποδεικνύεται, σε τελική ανάλυση, πλαστό. Με τα λόγια του:

«Είναι αληθινά ένα από τα μεγάλα λάθη της θρησκευτικής αντικοσμικότητας να μη βλέπει πως η κοσμικότητα αποτελείται από vérités chrétiennes devenues folles, από χριστιανικές αλήθειες που “παλάβωσαν” και πως, αποδιώχνοντας απλά και μόνο την κοσμικότητα, στην πραγματικότητα αποδιώχνει μαζί με αυτή ορισμένες θεμελιακά χριστιανικές επιδιώξεις και ελπίδες».

Παράλληλα όμως:

«[…] η κοσμικότητα είναι τραγωδία και αμάρτημα εξαιτίας ακριβώς της χριστιανικής “προέλευσής” της, εξαιτίας της ανεξάλειπτης χριστιανικής σφραγίδας που έχει απάνω της».

Προκειμένου να τεκμηριώσει τις θέσεις του, ο π. Αλέξανδρος, ο οποίος παρεμπιπτόντως υπήρξε και ορθόδοξος παρατηρητής στη Β’ Βατικάνεια Σύνοδο και μετείχε στο κίνημα του Οικουμενισμού, αναλύει ένα προς ένα τα επτά «μυστήρια» της Ορθόδοξης Εκκλησίας (το Βάπτισμα, το Χρίσμα, η Ιεροσύνη, ο Γάμος, η Θεία Κοινωνία, το Ευχέλαιο και η Εξομολόγηση) και δείχνει το πώς το καθένα από αυτά πετυχαίνει την έμπρακτη συμφιλίωση του ανθρώπου με την κτίση.

Μυστηριακή εκκλησιαστική ζωή

Στην πραγματικότητα, ολόκληρη η εκκλησιαστική ζωή των ορθοδόξων θα μπορούσε βάσιμα να ονομαστεί «μυστηριακή», διότι μας φέρνει με μυστικό τρόπο ενώπιον της Βασιλείας του Θεού, ως έναν βαθμό ήδη εδώ, στην παρούσα ζωή μας πάνω σε τούτη τη γη. Ολες οι ανθρώπινες εμπειρίες, η γέννηση, η τροφή, ο γάμος και ο θάνατος, προσλαμβάνονται από αυτή και εξαγιάζονται με τη θεϊκή χάρη. Με αυτόν τον τρόπο, τα όρια ανάμεσα στο «ιερό» και το «βέβηλο» προσωρινά καταργούνται.

Το μεγάλο σφάλμα

Η Ορθοδοξία έχασε {LF}την αυθεντική της φύση

Υπήρξε, ωστόσο, ένα μεγάλο ιστορικό σφάλμα. Η Ορθοδοξία έχασε την αυθεντική της φύση και πολλές φορές μετετράπη σε «θρησκεία». Σύμφωνα με τον π. Αλέξανδρο, αυτό σημαίνει ότι άρχισε να ασχολείται με ό,τι έκαναν οι θρησκείες ανέκαθεν, και αυτό είναι το να προσφέρει βοήθεια στους ανθρώπους, ιδιαίτερα μπροστά στο αίνιγμα της θνητότητας.

Ομως, για τον αυθεντικό Χριστιανισμό που η Ορθοδοξία διατηρεί, στόχος δεν είναι η «βοήθεια» αλλά η Αλήθεια, η οποία ταυτίζεται με το πρόσωπο του Ιησού Χριστού.

Σε μια εποχή όπου διαδίδονταν στις ΗΠΑ οι διάφορες παροδικές «μόδες» της ανατολίτικης πνευματικότητας, σαν υποπερίπτωση των οποίων αντιμετωπιζόταν από κάποιους και η Ορθοδοξία, ο π. Αλέξανδρος Σμέμαν παρουσιάζει γλαφυρά τις ιδιαιτερότητες της Ορθόδοξης πίστης, με σκοπό την ανάδειξη του αυθεντικού της νοήματος.

{1BSYG}Alexander Schmemann{1BSYG}{CR}{2BTIT}Για να ζήσει {LF}ο κόσμος{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Δόμος, 2023,{CR}μτφ. Ζήσιμος Λορεντζάτος,{CR}σελ. 176{3BEKD}{CR}{4BTIM}Tιμή 13 ευρ{4BTIM}ώ