«Ποιον ξενίζει τώρα ο σουρεαλισμός;»

Τα έργα του ανήκουν στο διαχρονικό ρεπερτόριο της νεοελληνικής θεατρικής δημιουργίας γεννώντας κάθε τόσο νέες «αναγνώσεις» και ερμηνείες. «Η αυλή των θαυμάτων», ειδικά, συγκαταλέγεται στα κείμενα που ανανέωσαν το ελληνικό θέατρο, με τη σφραγίδα του Θεάτρου Τέχνης, όπου πρωτοανέβηκε. Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης ωστόσο – στο έργο του οποίου ήταν αφιερωμένο ως Λογοτεχνικό Ετος το 2022 – είναι και ο αυτόπτης μάρτυς του 20ού αιώνα που διατηρεί τη μνήμη του στη μεταπολεμική Ελλάδα, με τις μεταμορφώσεις, τις στρεβλώσεις και τις παθογένειές της: γεννημένος το 1922 στη Νάξο, βρίσκεται έγκλειστος στα 20 του στο στρατόπεδο του Μαουτχάουζεν (εξού και το αφηγηματικό ομότιτλο έργο, που κατά κύριο λόγο μελοποιείται από τον Μίκη Θεοδωράκη). Ζωή και θέατρο θα γίνουν αναπόφευκτα αξεδιάλυτα κάποια στιγμή. «Τα θέματά του αντλούνται από την αμεσότητα των προβλημάτων της κοινωνικής ζωής και οι πλοκές, απλές κι ευθύγραμμες, έχουν ένα ευρύ φάσμα», σημειώνει ήδη το 1978 ο Κώστας Γεωργουσόπουλος σε κείμενο που πλέον φιλοξενείται στον τόμο «Ιάκωβος Καμπανέλλης – από σκηνής και από πλατείας» (εκδ. Κέδρος), εμπλουτισμένη έκδοση του ομότιτλου βιβλίου που είχε κυκλοφορήσει το 1990 από τον Καστανιώτη. Και συνεχίζει ο κριτικός των «ΝΕΩΝ»: «Η τριλογία του (σ.σ.: “Η έβδομη μέρα της Δημιουργίας”, “Η αυλή των θαυμάτων”, “Η ηλικία της νύχτας”) δεν υποκύπτει στον πειρασμό να καταγράφει τα συμβάντα ενός στενού κύκλου προσώπων, κατά τα πρότυπα του αστικού θεάτρου. Στον Καμπανέλλη το οικείο πρόβλημα γίνεται δημόσιο και τίθεται και λύνεται μέσα σε μια ευρύτερη, και στην ταξική της διαστρωμάτωση, ομάδα». Στην έκδοση φιλοξενούνται επίσης κείμενα των Κάρολου Κουν («Ενας ανανεωτής της ελληνικής θεατρικής γραφής», περιοδικό «Η Λέξη», Μάιος 1984) και Τάσου Λιγνάδη (από το πρόγραμμα της παράστασης «Αόρατος θίασος», Εθνικό Θέατρο, 1988). Από τα σημειώματα, τις συνεντεύξεις και τις ομιλίες του θεατρανθρώπου Ι. Καμπανέλλη, που απαρτίζουν τον πρόσφατο τόμο, επιλέγουμε χαρακτηριστικά αποσπάσματα.

Πρώτη φορό στο Τέχνης

«Ηταν άνοιξη του 1954, στο υπόγειο κάτω απ’ τον Ορφέα… και το Θέατρο Τέχνης εγκαινίαζε τη νέα εξόρμησή του με το έργο του Θόρντον Ουάιλντερ “Η μικρή μας πόλη”… Μια Κυριακή απόγευμα λοιπόν η παρέα μου κι εγώ βγάλαμε τα εισιτήριά μας και κατεβήκαμε στο υπόγειο. Πίσω από μια μισόκλειστη πόρτα πήρε το μάτι μας τον Κουν να κρυφοκοιτάζει αυτούς που έρχονταν. Πολύ θα θέλαμε να πάμε να του μιλήσουμε, να τον δούμε κι από κοντά, αλλά δεν τολμούσαμε. Για μας ο Κουν, έστω και μισοκρυμμένος πίσω από μια πόρτα να μετράει τους θεατές του, ήταν κάτι πάρα πολύ μεγάλο για να είναι πλησιάσιμο… Λίγο πριν αρχίσει η παράσταση, δύο άσχετοι τύποι που μιλούσανε δυνατά και κοιτάζανε γύρω γύρω πότε σαν χαμένοι και πότε σπάζοντας πλάκα, κι αφού τσαλαπατήσανε τους άλλους για να περάσουν στις θέσεις τους, ήρθαν και καθίσανε ακριβώς πίσω μας. Απ’ αυτά που λέγανε καταλάβαμε ότι ο ένας απ’ τους δυο είχε κάνει λάθος κι αντί να βγάλει εισιτήριο για τον κινηματογράφο Ορφέα είχε βγάλει για το Θέατρο Τέχνης. Ο άλλος έλεγε “ρε συ, πού μ’ έφερες, πάμε να φύγουμε”, ύστερα ν’ αναρωτιούνται κι οι δυο τι σόι θέατρο ήταν αυτό και τι πρόκειται να δούνε… Οταν έγινε διάλειμμα, σηκώθηκαν κι αυτοί για να βγουν απ’ την αίθουσα και χαρήκαμε πολύ που θα καθάριζε ο τόπος απ’ αυτούς τους βάρβαρους. Και δεν παραλείψαμε βέβαια να σκεφτούμε και να τους πούμε γαϊδούρια, όρθια κτήνη, ηλίθιους, ανθρωποειδή και άλλα παρόμοια.

Τελείωσε το διάλειμμα και βλέπουμε τους δυο τύπους, λες και το κάνανε για να μας εκδικηθούνε, να ξαναεμφανίζονται και να έρχονται στις θέσεις τους. Τώρα ήταν συμμαζεμένοι, αλλιώτικοι, και το μόνο που είπε ο ένας τους όταν χαμήλωναν τα φώτα της πλατείας, “σαν καλό είναι, για να δούμε τι γίνεται παρακάτω”, το είπε σιγά…

Οταν τελείωσε η παράσταση, χειροκροτούσανε με μανία, φωνάζανε “μπράβο”, όπως φωνάζαμε κι εμείς, και καθώς βγαίναμε, μαγεμένοι και σιωπηλοί και κλεμμένοι από τη θεία εκείνη παράσταση, ένας απ’ την παρέα μας δεν άντεξε στον πειρασμό και ρώτησε τον έναν απ’ τους δυο “τύπους”… Ο “τύπος”, ο για μας τους ανύποπτους κουλτουριάρηδες της εποχής εκείνης “γαϊδούρι, όρθιο κτήνος, ανθρωποειδές, βάρβαρος, ηλίθιος”, ανασήκωσε το κεφάλι, κοίταξε τον φίλο μου ίσια στα μάτια και μετά από μια μικρή σιωπή απάντησε ντροπαλά “έκλαψα”…».

Ο «πολιτικός» Ιψεν

«Ας θυμηθούμε τη σημασία του ιψενικού θεάτρου στην πολιτική της αξία. Είναι ο πρώτος θεατρικός συγγραφέας, και ίσως όχι μόνο θεατρικός, που φανερώνει έτσι ξεκάθαρα πόσο δέσμιο, πόσο εξαρτημένο είναι το άτομο από το κοινωνικό του περιβάλλον. Και μάλιστα το περιβάλλον εκείνο που η συντριπτική του δύναμη, η αντιδραστικότητά του είναι διάχυτη και αόρατη. Μια αντιδραστικότητα που, αν την αναζητήσεις για να την πολεμήσεις, δύσκολα θα τη βρεις, γιατί δεν κατοικοεδρεύει πια σε μια κοινωνική τάξη, ούτε σε γραφτούς νόμους, ούτε σε πρόσωπα μιας συγκεκριμένης νοοτροπίας. Είναι μια αντιδραστικότητα που έχει καταλήξει σ’ ένα πλέγμα από προκαταλήψεις, από άγραφους κώδικες, μια τελειότητα καταπίεσης που συνθλίβει με το φάντασμά της. Ενα φάντασμα που το κουβαλούν τα ίδια τα θύματα και που ενεργεί σαν δική τους συνείδηση. Κατά τη γνώμη μου, ο Ιψεν θα πρέπει να ήταν ο μεγάλος δάσκαλος του Κάφκα… Ενα τέτοιο θέατρο, μια τέτοια διάγνωση της σχέσης ανάμεσα στον πολίτη και στον κοινωνικό του χώρο, δεν είναι πολιτική πράξη;».

Για το θέατρο του παραλόγου

«Οταν στο θέατρο χαρακτηρίζουμε κάτι “παράλογο”, δεν εννοούμε κάτι τρελό, με τη νοσηρή έννοια του όρου. Κάθε άλλο. Εννοούμε μια άλλη σύνθεση αυτού που θέλουμε να πούμε, μια άλλη μορφή έκφρασης, μια μετουσίωση του κοινού λόγου σε άλλα σχήματά του. Σχήματα που με την ίδια πρώτη ύλη υπερβαίνουν τα όριά της για να αντλήσουν βαθύτερα τις εσωτερικές βουβές φωνές και να τις στείλουν πιο μακριά. Α, ναι, στ’ αλήθεια πιστεύω πως ο παράλογος λόγος είναι μια πιο κοινή γλώσσα, πιο καθολική απ’ όσο ο κοινός λόγος […] Κάθε άλλο παρά κατασκεύασμα είναι (σ.σ.: αναφέρεται στο θέατρο του παραλόγου). Αντίθετα, πιστεύω ότι επλούτισε τον θεατρικό λόγο, έτσι ώστε σαν θεατές να φθάνουμε σε μια μεταφυσική επικοινωνία με τη σκηνή, να συνειδητοποιήσουμε δρόμους επικοινωνίας εντελώς νέους. Πιστεύω πως η γέννησή του ήταν αναπόφευκτη, κάτι σαν φυσικό φαινόμενο, μια έκρηξη μοιραία όπως η εκρηκτική γέννα του σουρεαλισμού. Με αίτια ολοφάνερα κοινωνικά, φυσικά, και πως θα ‘ρθει μια μέρα που θα πάψει να ξενίζει, σε σημείο που θα το βρίσκουμε εύληπτο όσο και το ρεαλιστικό θέατρο. Ποιον ξενίζει τώρα ο σουρεαλισμός; Αχ, τι βιαστικά και επιπόλαια αντιμετωπίζουμε – ευτυχώς όχι όλοι – την κυοφορία της ίδιας μας της ζωής».