Εκσυγχρονισμός με ρωγμές

Με την εκδίκηση να αποτελεί κυρίαρχο θέμα αυτής της «Ηλέκτρας», της «Ηλέκτρας» του Σοφοκλή, αλλά και με το ερώτημα που τίθεται εμμέσως για το είδος της δικαιοσύνης που θέλουμε, η τραγωδία φέρνει στη σκηνή μαζί με την ιστορία της και πλήθος προβληματισμών. Σε διαφορετικό χώρο και με διαφορετικές συνθήκες από την ομότιτλη του Ευριπίδη, η σοφόκλεια εκδοχή διαχειρίζεται επίσης το μετά της δολοφονίας του Αγαμέμνονα από την Κλυταιμνήστρα και τον Αίγισθο, προτάσσοντας ωστόσο την υποκειμενική ματιά της Ηλέκτρας. Γραμμένη στα τέλη του 5ου αιώνα, τοποθετείται στο Αργος, όπου η ηρωίδα θρηνεί τον θάνατο του πατέρα της, κατηγορώντας ανοιχτά τη μητέρα της και τον εραστή της. Εν αναμονή της άφιξης του Ορέστη, ονειρεύεται τη εκδίκηση. Η είδηση του θανάτου του Ορέστη και εν συνεχεία η αποκάλυψη ότι ο Ορέστης ζει οδηγούν, με την Ηλέκτρα να καθορίζει τις εξελίξεις, στη μητροκτονία και στη συνέχεια στη δολοφονία του Αιγίσθου.

Εχει ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι συγγραφείς διαχειρίζονται το ίδιο θέμα: Στον Σοφοκλή οι τύψεις και οι ενοχές από τη μητροκτονία, οι «ερινύες» του Αισχύλου, δεν αποτελούν αντικείμενο της προβληματικής του. Ούτε η συγκίνηση και τα συναισθήματα που μοιράζονται τα δύο αδέλφια, Ηλέκτρα και Ορέστης, στην ευριπίδεια εκδοχή. Εδώ όλα είναι οριοθετημένα προς την εκδίκηση, την τιμωρία, με τα ερωτήματα να τίθενται και προφανώς να παραμένουν αναπάντητα κυρίως σε ό,τι αφορά την απόφαση των δύο αδελφών να πάρουν τον νόμο στα χέρια τους.

Η Λίλλυ Μελεμέ επέλεξε με την παράστασή της να εστιάσει στη διεκδίκηση της Ηλέκτρας να δικαιώσει τη μνήμη του πατέρα της και μαζί να δικαιωθεί και η ίδια. Μέσα σε ένα σύγχρονο σκηνικό, με στοιχεία περισσότερο πρακτικά και λειτουργικά για τη δράση και την εξέλιξη του μύθου, έστησε τον κόσμο που κινείται γύρω από την ηρωίδα της. Εναν κόσμο πιο κοντά στο απρόσωπο της εποχής μας, όπου όλοι, απομονωμένοι, μοναχικοί, αναζητούν μια λύση, ένα χέρι να πιαστούν, ενώ την ίδια στιγμή παραμένουν ανίκανοι για οποιαδήποτε επικοινωνία, οποιοδήποτε συναίσθημα. Συνεπικουρούμενη από την «οικειότητα» του λόγου που φέρει η μετάφραση του Κώστα Μπλάνα, η παράσταση επιδιώκει να φέρει τα πρόσωπα πιο κοντά στο ανθρώπιο μέτρο, στερώντας τους, ενίοτε, την ποιητική τους διάσταση. Σε μια απόπειρα εκσυγχρονισμού του είδους, η Μελεμέ τονίζει κυρίως τις ρωγμές των ηρώων του Σοφοκλή, τις αδυναμίες, τις μικρότητες αλλά και τις υπερβολές τους. Κι αυτό προσπαθεί να το υπηρετήσει με τη σκηνοθεσία της, χωρίς να λοξοδρομήσει, με συνέπεια.

Οι ερμηνείες

Η Λένα Παπαληγούρα στον ομώνυμο ρόλο αναλαμβάνει να υπηρετήσει την Ηλέκτρα που με απόλυτη πίστη ακολουθεί αυτό που έχει στο μυαλό της. Στο πλάι της ο Στρατής Χατζησταματίου προσπαθεί να ενσωματώσει τον ήρωά του, αλλά το βάρος του Ορέστη απαιτεί μεγαλύτερη υποκριτική εμπειρία. Η φιγούρα του Παιδαγωγού μέσα από την ειρωνική και μετέπειτα «σεμνή» ερμηνεία του Ιωάννη Παπαζήση ανήκει στα θετικά της παράστασης. Με δραματική υπερβολή η Ελισάβετ Μουτάφη αντιμετωπίζει την Κλυταιμνήστρα, ενώ ο Δαβίδ Μαλτέζε διαθέτει τη σκηνική οντότητα του Αιγίσθου. Η Χρυσόθεμις της Εριέττας Μανούρη κινείται σ’ ένα πρώτο ερμηνευτικό επίπεδο. Τέλος, τα κορίτσια του Χορού συμπληρώνουν ουσιαστικά την παράσταση.

Μια «διαφορετική» πρωταγωνίστρια

Η πρεμιέρα των Επιδαυρίων που δόθηκε την περασμένη Παρασκευή με τον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη από το Εθνικό, σε σκηνοθεσία της Κατερίνας Ευαγγελάτου, στέφθηκε με επιτυχία. Πλήθος κόσμου συνέρρευσε στο αρχαίο θέατρο και χειροκρότησε – όχι, τώρα δεν θα γράψω για την παράσταση.

Αυτός ο «Ιππόλυτος» είχε μια ξεχωριστή πρωταγωνίστρια, που δεν ανήκε στον θίασο, δεν έπαιζε, δεν είχε αναλάβει κανέναν ρόλο με λόγια. Ηταν, είναι, όμως, τόσο ζωντανή η παρουσία της που ακόμα και τα λόγια θα έμοιαζαν περιττά: Πρόκειται για την Εύα Μανιδάκη και το εμπνευσμένο σκηνικό της, για την Εύα Μανιδάκη και τις κατασκευές της, την Εύα Μανιδάκη και την αισθητική της, τον κόσμο που έχτισε, που δημιούργησε. Τον κόσμο που αποτέλεσε και την πρώτη επαφή με την παράσταση, έτσι καθώς ήταν στημένο και το αντικρίσαμε μπαίνοντας. Ενα εικαστικό καλωσόρισμα γεμάτο υποσχέσεις.

Η αρχιτέκτων και σκηνογράφος, με τις τόσες και τόσες θεατρικές δουλειές και συνεργασίες στο ενεργητικό της, έφτιαξε ένα ολόκληρο σύμπαν για να υποδεχτεί την ιστορία του Ιππόλυτου. Γιατί αυτός είναι ο στόχος ενός επιτυχημένου σκηνικού: Να γίνει ο τόπος του έργου – είθε, ο ιδανικός τόπος του. Να ενσωματώσει, να αγκαλιάσει, να αναδείξει, να σηματοδοτήσει, να νοηματοδοτήσει τα πρόσωπα και τις σχέσεις τους, να συμβάλει στην εξέλιξη, να την περιλάβει και να τη δώσει στο κοινό, στο θέατρο, στην τέχνη του θεάτρου.

Δημιουργός με ιδιαίτερες ευαισθησίες, χαμηλών τόνων αλλά δυνατών σκηνογραφικών συγκινήσεων, η Εύα Μανιδάκη δουλεύει πολύ – συστηματικά και με προσήλωση. Η αρχιτεκτονική της ιδιότητα συνδυάζεται και με τα σκηνικά που φτιάχνει για το θέατρο, ενώ λειτουργεί και αυτόνομα μέσα από το γραφείο που μοιράζεται με τον Θανάση Δεμίρη (από το 2007 που ιδρύθηκε) στο κέντρο της Αθήνας.

Από τους βασικούς συνεργάτες του Γιάννη Χουβαρδά και (ως το τέλος) του Λευτέρη Βογιατζή, μεταξύ των πολλών άλλων που μοιράστηκε τις θεατρικές τους παραστάσεις, η ελληνίδα σκηνογράφος με τις διακρίσεις και τα βραβεία αποτελεί σήμερα μια ξεχωριστή περίπτωση πρωταγωνίστριας, διαφορετική από τις άλλες…