Εκεί όπου η επιστήμη {LF}συναντάει την τέχνη

Ο βρετανός φυσικός Τσαρλς Πέρσι Σνόου στη διάσημη διάλεξή του με τίτλο «Οι δύο κουλτούρες» (1961) επεσήμανε το βαθύ πολιτιστικό ρήγμα που διαχωρίζει όσους έχουν διαμορφώσει τη σκέψη τους με κύρια αναφορά στις θετικές επιστήμες απ’ όσους η σκέψη τους καθοδηγείται από την ανθρωπιστική παιδεία (φιλόλογοι, ιστορικοί κ.λπ.). Ο Σνόου ρίχνει το βάρος για την αλληλοκατανόηση στους δεύτερους. Ο Γιώργος Λ. Ευαγγελόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Διεθνών Σχέσεων, συνεχίζει και ανανεώνει μερικά από τα πορίσματα ενός άλλου έργου του με τίτλο «Μαθηματικά, θεωρητική ή πρακτική επιστήμη;» (Ευρασία, 2016). Προσεγγίζει το θέμα των σχέσεων μεταξύ των θεωρητικών και των θετικών επιστημών με έναν τρόπο που να τον αντιλαμβάνεται απόλυτα ο ειδήμων στις θετικές επιστήμες, αλλά και καθένας σχετικά αδαής που αναζητεί φιλοσοφικά μονοπάτια για να ξεπεράσει τον μάλλον διχαστικό τρόπο που είχε θέσει το ζήτημα ο Σνόου. Ο Ευαγγελόπουλος, αμφισβητώντας τις αυστηρές διαχωριστικές γραμμές, αναζητεί τα σημεία συνάντησης, τις τομές των δύο πολιτισμών αλλά και τα μεταξύ τους σημεία απόκλισης, τις παραλληλίες, όπως τα ονομάζει. Την ίδια στιγμή αναδεικνύει και τις εσωτερικές υποδιαιρέσεις της μαθηματικής και φυσικής επιστήμης αλλά και της φιλοσοφίας.

Στο πρώτο μέρος, όπου υποβάλλει σε κριτική το βιβλίο του Σνόου, κατ’ αρχάς εξετάζει τις ομοιότητες μεταξύ επιστήμης και τέχνης. Και εδώ παρατηρεί, κατά τη γνώμη μου, κάτι εξαιρετικά καινοτόμο. Η αναζήτηση του «κάλλους» είναι το κοινό κριτήριο ή σημείο συνάντησης των σύγχρονων φυσικών θεωριών αλλά και της μεγάλης τέχνης. Μα το «κάλλος» τι σχέση μπορεί να έχει με τα μαθηματικά και τη φυσική; Κι όμως, κατά τον συγγραφέα, τα «αισθητικά κριτήρια» είναι απαραίτητα για την ανίχνευση της ορθότητας των φυσικών θεωριών. Αλλά και από την ανάποδη τα «στοιχεία» ορισμένων έργων τέχνης συνδέονται μεταξύ τους με διάφορους μαθηματικούς νόμους που ανήκουν στη «θεωρία των ομάδων». Και αυτά δεν τα καταθέτει αξιωματικά, αλλά καταφεύγει σε πλήθος παραδειγμάτων και θεωριών που ενισχύουν τη θέση του. Αλήθεια, ποιος μπορεί ν’ αγνοήσει τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην προοπτική στη ζωγραφική και στις επιτυχίες των φυσικών επιστημών που χρησιμοποίησαν την αντίληψη του βάθους του χώρου για να ερμηνεύσουν φυσικά φαινόμενα; Αυτό βεβαίως δεν σημαίνει πως η σχέση επιστήμες – τέχνες και η συναφής της, επιστήμες – φιλοσοφία, είναι χωρίς εμπόδια. Ενίοτε η επικοινωνία φιλοσόφων και επιστημόνων καθίσταται πολύ δύσκολη, όταν οι φιλόσοφοι και οι καλλιτέχνες επιμένουν σε θεωρητικές κατασκευές οι οποίες εναντιώνονται σε εννοιολογήσεις που προκύπτουν από επιστημονικές θεωρίες. Αυτό φτάνει μέχρι του σημείου κάποιοι να θεωρούν τις λέξεις επιστήμη και φιλοσοφία σχεδόν αντώνυμες. Ο συγγραφέας δεν συμφωνεί και επιχειρηματολογεί με στέρεα επιχειρήματα για το αντίθετο. Αυτός γράφει και για την άλλη πλευρά του νομίσματος. Αυτήν της άνετης επικοινωνίας μεταξύ επιστημόνων και καλλιτεχνών. Ο αναπληρωτής καθηγητής καταθέτει εδώ παραδείγματα θετικών επιστημόνων που το έργο τους επηρεάστηκε από συγκεκριμένα καλλιτεχνικά έργα. Η ίδια η φιλοσοφία, κατ’ αναλογία με τα μαθηματικά, είναι δραστηριότητα επιχειρηματολογική, αυτή όπως και αυτά δεν χρειάζεται εμπειρικές αποδείξεις για να συνεχίσει να υπάρχει. Ο Ευαγγελόπουλος αναλύει την ταυτότητα των μαθηματικών επιστημών και τον βαθμό στον οποίο αυτές συμβάλλουν στην τεκμηρίωση των θεωρητικών επιστημών. Απαντά σε ερωτήματα που αφορούν τη φύση των μαθηματικών αλλά και τις σχέσεις τους με τη φιλοσοφία, τη βιολογία, τη φυσική, ακόμη και τη νομική επιστήμη.

Διεθνείς σχέσεις και φιλοσοφία

Περαιτέρω ανιχνεύει τις εντός των επιστημών παραλληλίες και τομές. Οσον αφορά τις εσωτερικές παραλληλίες, διακρίνει τέσσερις υποδιαιρέσεις. Η πρώτη είναι αυτή ανάμεσα στους μαθηματικούς που κύριο έργο τους είναι η επίλυση προβλημάτων (problem solvers) και αυτούς που ασχολούνται με την κατασκευή μαθηματικών θεωριών (theory builders). Βεβαίως δεν θέτει στεγανά ανάμεσα στις δύο κατηγορίες. Μια άλλη υποδιαίρεση είναι μεταξύ των «αυστηρών» και των «θεωρητικών» μαθηματικών. Μια τρίτη είναι η χρήση μαθηματικών μοντέλων στην εξέταση νομικών υποθέσεων και η τέταρτη αφορά τη χρήση επίσης μαθηματικών μοντέλων στην ανάλυση των διεθνών σχέσεων. Οσον αφορά τις αλληλεπιδράσεις και τις τομές εντός των πολιτισμών, δίνει τρία παραδείγματα από το έργο του Κονδύλη, του Heisenberg και του Georg Cantor.

Ο συγγραφέας αφιερώνει ξεχωριστό κεφάλαιο στη συνεισφορά των μαθηματικών στη φιλοσοφική έρευνα και στην ομοιότητα μαθηματικών και φιλοσοφίας. Αλλά επίσης εξετάζει και τη φύση της σχέσης της φιλοσοφίας με τη φυσική, φύση που αναλύει διεξοδικά η φιλοσοφία της φυσικής. Ενα άλλο βιβλίο στα ελληνικά που θέτει με μεγάλη ακρίβεια και επάρκεια τη σχέση της φιλοσοφίας με την ιστορία και τις άλλες επιστήμες είναι το «Φιλοσοφία της ιστορίας» της Βάσως Κιντή (εκδόσεις Πόλις, 2021). Ο συγγραφέας κλείνει με την αποτυχία εφαρμογής της κβαντομηχανικής στην ανάλυση των διεθνών σχέσεων και τις κοινωνικές επιστήμες, αλλά και με τις εφαρμογές των μαθηματικών στη νομική επιστήμη καθώς και με τα όρια αυτών των εφαρμογών. Το πανέξυπνο και χρήσιμο για θεωρητικούς και διανοουμένους βιβλίο στολίζει ο διεισδυτικός πρόλογος του Στέφανου Τραχανά, καθηγητή Κβαντικής Φυσικής, στυλοβάτη του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Ερευνας και συγγραφέα μεταξύ πολλών άλλων του βιβλίου «Οι ερμηνείες της κβαντομηχανικής» (ΠΕΚ, 2021).

{1BSYG}Γιώργος Λ. Ευαγγελόπουλος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Θεωρητικές και πρακτικές επιστήμες{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εισαγωγή Στέφανος Τραχανάς{CR}Πανεπιστημιακές Εκδόσεις {LF}Κρήτης, 2022, σ. 136{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 9 ευρ{4BTIM}ώ