Κωνσταντίνος Β’: τα δύσκολα χρόνια στον θρόνο

Ο θάνατος του τέως βασιλιά Κωνσταντίνου Β’ κλείνει πλέον και με φυσικό τρόπο μία μακρά και ταραγμένη περίοδο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, που είχε ήδη κλείσει ακόμα δύο φορές εδώ και πολλές δεκαετίες. Την πρώτη, είχε κλείσει de facto, τον Δεκέμβριο του 1967, όταν ο ίδιος επιχείρησε να ρίξει τη δικτατορία με το αποτυχημένο τελικά κίνημά του, η έκβαση του οποίου τον ανάγκασε να φύγει αμέσως μετά για την Ιταλία. Τη δεύτερη, και τελεσίδικη, είχε κλείσει πλέον και de jure, με το πολιτειακό δημοψήφισμα του 1974, στο οποίο ο ελληνικός λαός με πλειοψηφία περίπου δύο τρίτων επέλεξε το τέλος της μοναρχίας στην Ελλάδα και την εγκαθίδρυση του συστήματος της προεδρευόμενης δημοκρατίας. Κατά συνέπεια, εδώ και μισόν αιώνα, 49 χρόνια για την ακρίβεια, ο Κωνσταντίνος δεν ήταν πλέον ούτε και τυπικά βασιλιάς, ενώ τα τελευταία 56 δεν ήταν ούτε και ουσιαστικά. Ομως, η περίοδος από τον Φεβρουάριο του 1964 που ανέβηκε στον θρόνο σε ηλικία 24 ετών διαδεχόμενος τον πατέρα του βασιλιά Παύλο, μέχρι και την αποχώρησή του, τον έθεσε πρωταγωνιστή σε σειρά από καταιγιστικές πολιτικές εξελίξεις που επέδρασαν δραματικά στη μετέπειτα πορεία της χώρας.

Η διαδοχή στον θρόνο

Οι πολιτικές συνθήκες ήταν ήδη εκρηκτικές στην Ελλάδα όταν ο Παύλος αρρώστησε και πέθανε ξαφνικά και ανέβηκε στον θρόνο ο Κωνσταντίνος. Ο ίδιος ασφαλώς δεν διέθετε ούτε την εμπειρία, ούτε τις γνώσεις, όπως είναι λογικό, για να τις αντιμετωπίσει. Αυτό θα επέτεινε το κύριο πρόβλημα, το βαρύ και εγγενές της ελληνικής μοναρχίας: ότι ο βασιλιάς βρισκόταν μέσα σε μία ροή γεγονότων στην οποία θα είχε άμεση, ενεργή και κεντρική μάλιστα εμπλοκή με το πολιτικό γίγνεσθαι, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει με τους θρόνους των βορείων και όχι μόνον ευρωπαϊκών θρόνων. Ετσι, μία θητεία που, παρά τις έντονες αναταράξεις του πολιτικού τοπίου, θα ξεκινούσε με τις πιο ελπιδοφόρες προδιαγραφές λόγω της ιδιαίτερα μεγάλης λαοφιλίας του νεαρού τότε βασιλιά, θα μετατρεπόταν σύντομα σε μία θητεία με συνεχείς δυσκολίες και ανερχόμενες εντάσεις, η τραγική κορύφωση των οποίων είχε δύο στάδια. Το πρώτο ήταν τα Ιουλιανά του 1965 και η σύγκρουσή του με τον πιο αγαπητό του από τους πολιτικούς ηγέτες, τον Γεώργιο Παπανδρέου: πλέον, ο θρόνος είχε πίσω του σύγκρουση με τον τρίτο κατά σειρά ισχυρό πρωθυπουργό: τον Παπάγο, τον Καραμανλή και τώρα τον Γέρο της Δημοκρατίας. Η κατάσταση στην Ελλάδα γινόταν ασφυκτική. Το δράμα όμως κορυφώθηκε τα χαράματα της 21ης Απριλίου 1967. Εκείνο το πρωί, ο Κωνσταντίνος βρέθηκε περικυκλωμένος στο Τατόι, από τα άρματα μάχης που είχαν φέρει μαζί τους οι τρεις επίορκοι αξιωματικοί που κατέλυσαν το πολίτευμα, οι Παττακός, Παπαδόπουλος και Μακαρέζος. Και, λίγες ώρες αργότερα, μη μπορώντας να αντιδράσει σε όσα συνέβαιναν τους όρκιζε τελικά «κυβέρνηση» στα ανάκτορα των Αθηνών.

Η φωτογραφία με τους πραξικοπηματίες

Οι πραξικοπηματίες, που είχαν ελέγξει τα πάντα στη ροή της ενημέρωσης, είχαν βέβαια διακόψει από την πρώτη στιγμή και τις επικοινωνίες, γεγονός που δεν επέτρεψε στον Κωνσταντίνο καμία επαφή με τους όποιους πιστούς του σωματάρχες στις ΕΔ. Επιπλέον, εμφάνιζαν το κίνημά τους, ως να είχε τις ευλογίες του βασιλιά, κάτι που ήταν ψευδές – όμως, ήταν για εκείνον αδύνατον πια να αλλάξει αυτήν την εντύπωση. Ο τρόπος που το επιχείρησε ήταν φυσικά εντελώς ατελέσφορος: μένοντας παγερά αγέλαστος στη φωτογραφία μετά την ορκωμοσία. Το υπόλοιπο έτος κύλησε με τον Κωνσταντίνο να σκέπτεται πώς θα μπορούσε να ανατρέψει εκείνους που μόλις είχε ορκίσει. Ομως λύση δεν υπήρχε. Οταν τελικά σχεδιάστηκε το κίνημα του Δεκεμβρίου, τα κενά του ήταν τραγικά – άλλωστε, ο βαθμός της υπεροχής του αντιπάλου ήταν τέτοιος, ώστε ακόμα και η προσωπική φρουρά του είχε από την πρώτη στιγμή, τον Απρίλιο, προσχωρήσει στις τάξεις της χούντας και ο ίδιος ήταν αιχμάλωτος χωρίς να το αντιλαμβάνεται. Οι ώρες εκείνες του Δεκεμβρίου ήταν δραματικές και τραγικές, όπως και η φυγή στην οποία τελικά τον οδήγησαν. Ομως, ο τέως βασιλιάς αν μη τι άλλο έκανε τον αγώνα του για να ρίξει τη χούντα – και μπορεί να μην είχε επάρκεια στην οργάνωση κινημάτων, αλλά γνώριζε το κόστος της ενδεχόμενης αποτυχίας. Ομως έδωσε αυτόν τον αγώνα, τον οποίο η ιστορία αναμφίβολα εις το εξής θα του αναγνωρίσει με πολύ μεγαλύτερη αντικειμενικότητα απ’ ό,τι συνέβη μέχρι αυτή τη στιγμή.

Η απόφαση να μην επιστρέψει μετά τον Καραμανλή

Τα χρόνια που ακολούθησαν ήταν πολύ δύσκολα τόσο για τον ίδιο τον Κωνσταντίνο, όσο και για τους δικούς του. Ασφαλώς, μία αναλυτική εξιστόρηση της ζωής του, έστω και σε τίτλους, δεν είναι δυνατόν να χωρέσει εδώ. Πάντως η ουσία είναι ότι μετά από μία μακρά περίοδο εξορίας που θα μπορούσε να είχε ολοκληρωθεί με την πτώση της χούντας, αν είχε επιστρέψει από το Λονδίνο, τελικά δεν ολοκληρώθηκε. Η επιλογή του Κωνσταντίνου να περιμένει να κληθεί από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή στην Αθήνα αντί να επιστρέψει αμέσως πίσω ως αρχηγός του κράτους, υπήρξε σε μεγάλο βαθμό το μοιραίο αποτέλεσμα της επιρροής ανθρώπων του περιβάλλοντός του σε μία ιστορικής σημασίας έντονη συζήτηση που έλαβε χώρα αμέσως μόλις πληροφορήθηκε την επιστροφή Καραμανλή στην Αθήνα. Ομως η ευθύνη δεν ανήκει στους συμβούλους. Και, πολύ περισσότερο, δεν ανήκει βέβαια στον Καραμανλή. Ηταν κάτι που εκείνος όφειλε να αποφασίσει αλλά, τελικά, δεν το έκανε. Και έτσι, η περίοδος της βασιλείας του θα όδευε προς το τέλος της με ένα τραγικό παράδοξο, μια τραγική ειρωνεία επιπέδου αρχαίας τραγωδίας. Ο κύριος λόγος της απόφασής του να περιμένει την κλήση Καραμανλή, ήταν, ουσιαστικά, για να δείξει τον σεβασμό του στο δημοκρατικό πολίτευμα, για το οποίο, είχε φτάσει στην εξορία, χωρίς όμως κανείς σχεδόν να του το αναγνωρίζει. Και, με αυτή την απόφαση, θα έμενε οριστικά σε αυτήν, χωρίς τον θρόνο του. Δηλαδή, οι δύο φορές που επιχείρησε να ανατρέψει τον κανόνα που ήθελε τον θρόνο να εμπλέκεται ενεργά στην πολιτική ζωή της χώρας, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε στις εξελιγμένες βόρειες μοναρχίες της Ευρώπης, και θέλησε να υπερασπιστεί τη δημοκρατία, υπήρξαν τελικά και εκείνες που του στέρησαν τον θρόνο του…