Η καλή διακυβέρνηση

Ο θεσμός της δημοκρατίας είναι μια σημαντική ανθρώπινη κατάκτηση, μάλιστα κατά τον κοινωνιολόγο Talcott Parsons, είναι μια «εξελικτική καθολικότητα» για την ανθρωπότητα. Μπορεί, όμως, να είναι υψηλής ή χαμηλής ποιότητας, λιγότερο ή περισσότερο αποτελεσματική ως διακυβέρνηση. Στις δημοκρατίες υπάρχει απαίτηση καλής, δηλαδή αποτελεσματικής, διακυβέρνησης. Η απαίτηση αυτή εκφράζεται αλληγορικά από τον ζωγράφο Ambrogio Lorenzetti σε τοιχογραφία στο Palazzo Pubblico στη Σιένα το 1338-39, που διακρίνει την καλή από την κακή διακυβέρνηση (Buono e Cattivo Governo). Δεν θα μπορούσε να εκφραστεί τόσο πανηγυρικά αυτή η διάκριση παρά μόνο σε μια δημοκρατία όπως ήταν η Σιένα τότε, όπως πολλές άλλες ιταλικές πόλεις. Βέβαια, από μόνη της η δημοκρατία ως πολίτευμα δεν εξασφαλίζει στους πολίτες καλή διακυβέρνηση. Εξασφαλίζει, όμως, τη δυνατότητα ελέγχου της κυβέρνησης, εφόσον οι άρχοντες όχι μόνο εκλέγονται από τους πολίτες, αλλά και λογοδοτούν σ’ αυτούς. Και για να υπάρξει λογοδοσία, πρέπει να υπάρχει πρωτίστως διαφάνεια.

Στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης η απαίτηση συνδέσμου αποτελεσματικής και διαφανούς διακυβέρνησης εκφράστηκε πολλές φορές, αλλά λίγες ήταν οι προσπάθειες εξασφάλισής της και δεν τελεσφόρησαν. Ενας λόγος γι’ αυτό οφείλεται στο ότι στην πολιτική μας κουλτούρα κυριαρχεί η έλλειψη εμπιστοσύνης στους ιθύνοντες και στις μεταρρυθμίσεις.

Αυτή η έλλειψη εμπιστοσύνης οδηγεί στον λαϊκισμό, δηλαδή στην ιδέα ότι ο λαός μπορεί και πρέπει να ασκεί άμεσα εξουσία, παρακάμπτοντας ή αγνοώντας τους θεσμούς. Ομως, ο λαός δεν ασκεί εξουσία άμεσα, αλλά μέσω της κυβέρνησης αν η τελευταία λειτουργεί ως κέντρο ευθύνης. Πρέπει να εντάσσονται οι πολιτικές της, η στρατηγική της, οι αποφάσεις της σε ένα ελέγξιμο σχήμα που να λειτουργεί ως πρότυπο διακυβέρνησης. Ο υπουργός Επικρατείας Γιώργος Γεραπετρίτης υποστήριξε σε πρόσφατη εκδήλωση πάνω σ’ αυτό το θέμα που οργάνωσε η «Κίνηση Πολιτών για την Ανοιχτή Κοινωνία», ότι το «επιτελικό κράτος» της παρούσας κυβέρνησης αποτελεί ένα τέτοιο πρότυπο. Σύμφωνα με αυτό το πρότυπο η αποτελεσματική διακυβέρνηση απαιτεί συγκρότηση πάγιων δομών και τρόπων λειτουργίας του συνόλου των οργάνων της κυβέρνησης, ετήσιο προγραμματισμό βάσει ενοποιημένου σχεδίου και περιλαμβάνει καθορισμό, προτεραιότητες στόχων και στρατηγική.

Το σχήμα αυτό έχει τη δυνατότητα να λειτουργήσει με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα σήμερα από ό,τι άλλες μεταρρυθμιστικές προσπάθειας στο παρελθόν, χάρη στην ψηφιοποίηση. Αν λειτουργεί σωστά, μπορεί να εξασφαλιστεί η συνέχεια στη διακυβέρνηση με την εναλλαγή προσώπων και κομμάτων στην εξουσία. Δεν σημαίνει αυτό ότι θα συνεχίζεται να εφαρμόζεται η ίδια πολιτική, αλλά ότι θα διαθέτει η εκάστοτε κυβέρνηση ένα όργανο καθορισμού της πολιτικής της και θα μπορεί να υποβάλλεται σε έλεγχο, να λογοδοτεί για τα πεπραγμένα της.

Στη σύγχρονη πολιτική επιστήμη η λογοδοσία (accountability) είναι ένα από τα κύρια ζητούμενα στις δημοκρατίες. Δεν αρκούν οι ελεύθερες εκλογές και το κράτος νόμου για να έχει την απαιτούμενη πληρότητα η δημοκρατία. Πρέπει να ελέγχεται επαρκώς μια κυβέρνηση, να λογοδοτεί ως υπεύθυνος φορέας δράσης. Ενα επιτελικό κράτος με τη μορφή που έχει σήμερα, ή έστω υπό άλλη, δίνει τη δυνατότητα τέτοιου ελέγχου. Αυτό σημαίνει ότι και το έργο της αντιπολίτευσης εξυπηρετεί, διότι μέσω του ελέγχου του μπορεί να είναι πειστικότερη και αποτελεσματικότερη. Ασφαλώς πολλά μπορούν να βελτιωθούν στο μοντέλο αυτό, αλλά ως αρχή είναι καλοδεχούμενη.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών