Η ωδίνη θανάτου {LF}του Μωσέ Αελιών

«Υπήρχαν αντικρουόμενες γνώμες για τον καλύτερο τρόπο να φας το ψωμί σου, έτσι ώστε να κορεστεί στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό η πείνα που μας βασάνιζε διαρκώς. Μερικοί υποστήριζαν ότι έπρεπε κανείς να φάει ολόκληρη τη μερίδα του αμέσως, κόβοντας μεγάλες μπουκιές, όσο χωρούσε το στόμα. Αλλοι προτιμούσαν να τρώνε τη μερίδα τους σε όσο το δυνατόν μικρότερες μπουκιές, προκειμένου η διάρκεια του φαγητού να παραταθεί όσο το δυνατόν περισσότερο. Μερικοί έτρωγαν τη μερίδα τους σε δυο ή και περισσότερες δόσεις. Ετρωγαν μια δόση όταν το έπαιρναν, ενώ κράταγαν το υπόλοιπο, διακινδυνεύοντας να τους το κλέψουν, για να το φάνε αργότερα, στο μεγάλο εκείνο χρονικό διάστημα ανάμεσα στις διανομές συσσιτίου. Αλλά κι απ’ αυτούς, άλλοι προτιμούσαν τις μεγάλες κι άλλοι τις μικρές μπουκιές. Εγώ τους δοκίμασα όλους αυτούς τους τρόπους, αλλά δεν βρήκα κανέναν που να προλαβαίνει το αίσθημα της πείνας, που άρχιζε να με βασανίζει πολύ γρήγορα μετά από κάθε “γεύμα”». Στην αφήγηση του Μωσέ Αελιών («Ωδίνες θανάτου», εκδ. Αλεξάνδρεια, 2020, μτφ. Σπύρος Κακουριώτης) για τα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης απ’ όπου πέρασε (Αουσβιτς, Μαουτχάουζεν, Μελκ, Εμπενζεε) η μεγάλη εικόνα της θηριωδίας συμβαδίζει με τις ρωγμές του καθημερινού σπαραγμού. Εζησαν τότε, λέει ο αφηγητής, άνθρωποι που μετρούσαν τις μπουκιές τους για να επιβιώσουν. Που περίμεναν να ακούσουν το νούμερό τους μέσα στο οποίο περικλειόταν η ζωή ή ο θάνατος στο κρεματόριο. Που είδαν μπροστά τους την άβυσσο της νύχτας, γραπωμένοι από μια εβραϊκή προσευχή.

Οπως ο ίδιος ο Αελιών, με καταγωγή από τη Θεσσαλονίκη, ο οποίος κηδεύτηκε χθες στο προάστιο Χολόν του Τελ Αβίβ φεύγοντας από τη ζωή σε ηλικία 97 ετών. Στο Αουσβιτς είχε εκτοπιστεί τον Απρίλιο του 1943 μαζί με τη μητέρα του Ραχήλ, την αδελφή του Νίνα, τον παππού Εμμανουέλ, τη γιαγιά Μερκάδα, τον θείο Ισαάκ, τη θεία Λουίζα και τον μικρό γιο της, Εμμανουέλ. Τα ονόματα οφείλουν να μνημονευθούν, καθώς είναι τα μόνα που έμειναν μετά την απελευθέρωση του στρατοπέδου Εμπενζεε: ο Αελιών θα ήταν ο μοναδικός επιζών στις 6 Μαΐου 1945. Τον επόμενο χρόνο εγκαταστάθηκε στην Παλαιστίνη, όπου συμμετείχε στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας του Ισραήλ, ενώ μετά την αποφοίτησή του από το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ αφιερώθηκε στη διατήρηση της μνήμης του Ολοκαυτώματος. Στην Ελλάδα είχε έρθει για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο το 1987, ενώ στη Θεσσαλονίκη στην πρώτη πορεία μνήμης για τα θύματα το 2013 και το 2018.

Η δύναμη της ελπίδας

Η μαρτυρία-χρονικό στις «Ωδίνες θανάτου» δεν είναι μόνο η κατάβαση στη νύχτα του παρελθόντος. Κρύβει και το υλικό από το οποίο κρατήθηκαν στη ζωή οι επιζώντες: την ελπίδα μέσα στην απόλυτη άρνηση. Το υπενθυμίζει ο Αελιών περιγράφοντας πώς μάθαινε νέα ελληνικά στον πολωνό μοναχό Σις, πολιτικό κρατούμενο στο Αουσβιτς, κι εκείνος τού έδινε τρόφιμα ως αντάλλαγμα. «Πολλές φορές αναρωτήθηκα… για τις αιτίες που μου επέτρεψαν να επιβιώσω… Δεν έχω απάντηση. Αναμφίβολα όμως, τα επιπλέον τρόφιμα που μου έφερνε ο “μαθητής” μου συνέβαλαν πάρα πολύ σ’ αυτό».