Οι διαδρομές των αρχαίων {LF}λέξεων μέσα στην Ιστορία

Βήχιον είναι ο ελαφρύς βήχας (από το βηξ), αλλά και το όνομα ενός φυτού που χρησιμοποιείται ως φάρμακο κατά του βήχα. Ικτερίτις ονομάζεται το δεντρολίβανο, γιατί χρησιμοποιούνταν στη θεραπεία του ίκτερου, μιας ασθένειας στην οποία οι αρχαίοι αναφέρονταν επίσης με το ρήμα κιβδηλιάω, από το επίθετο κίβδηλος, που εκτός από «έχω το χρώμα νοθευμένου χρυσού» (σαν να λέμε σήμερα «κιτρίνισα») σήμαινε επίσης μεταφορικά και «πάσχω από ίκτερο». Για να αποκτήσει ο ενημερωμένος αναγνώστης μια εικόνα σχετικά με το «Ετυμολογικό λεξικό της αρχαίας ελληνικής» του Πιερ Σαντρέν, η μετάφραση του οποίου μόλις κυκλοφόρησε από το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών του ΑΠΘ, θα πρέπει να κάνει αναγωγή των παραπάνω παραδειγμάτων σε περίπου 1.600 ωφέλιμες σελίδες. Εστω κι έτσι, πάντως, τα παραδείγματα αρκούν για να υποδείξουν τις πολλαπλές διαδρομές των λέξεων μέσα στην Ιστορία, με αποτέλεσμα χιλιάδες από αυτές να φτάνουν ως τις μέρες μας.

Το Ινστιτούτο επέλεξε το λεξικό του κορυφαίου γάλλου γλωσσολόγου δίπλα σε δύο εξίσου έγκριτα: το «Griechisches etymologisches Wörterbuch» του Hj. Frisk (κυκλοφόρησε σε τεύχη από το 1954 έως το 1972 και εκδόθηκε ολοκληρωμένο σε τρεις τόμους το 1973) και το δίτομο «Etymological Dictionary of Greek» του R. S. P. Beekes (2010). «Ο λόγος που επιλέξαμε το συγκεκριμένο είναι επειδή δίνει βαρύτητα στην ιστορία των λέξεων παράλληλα με εκείνη στην ετυμολογία, που προφανώς ενδιαφέρει τους ειδικούς και τους μελετητές», αναφέρει ο διευθυντής του Ινστιτούτου, καθηγητής του Αριστοτελείου Γιώργος Παπαναστασίου, που είχε τη συνολική επιμέλεια μαζί με τον ομότιμο καθηγητή του ΑΠΘ Δημήτρη Χρηστίδη, ο οποίος προσάρμοσε παραπομπές από κείμενα των αρχαίων συγγραφέων σε πρόσφατες εκδόσεις. «Το λεξικό δίνει έκταση σε κάθε λήμμα και καταγράφει διαδρομές λέξεων. Ετσι, ο αναγνώστης που έχει δεδομένο ενδιαφέρον για την ιστορία της γλώσσας μπορεί να μείνει ικανοποιημένος με τις πληροφορίες που αντλεί. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι διαβάζεται αυτόνομα και ως ανάγνωσμα, πέρα από τον ειδικό ερευνητή», συνεχίζει ο κ. Παπαναστασίου, που ανέλαβε επιπλέον τη συγγραφή εκτενούς Παραρτήματος για τις επιβιώσεις ή τις αναβιώσεις των αρχαίων λέξεων στη νέα ελληνική. Στην έκδοση, εξάλλου, περιλαμβάνονται τα 10 πρώτα «Χρονικά της ελληνικής ετυμολογίας», που δημοσιεύονταν στο έγκριτο φιλολογικό περιοδικό «Revue de Philologie» από το 1996 έως το 2005.

Ινδοευρωπαϊκή καταγωγή

Η δημιουργία ενός λεξικού δεν παύει να είναι μια επιλογή με συγκεκριμένη «ιδεολογική» θέση, ειδικά όταν η σύνδεση της ελληνικής γλώσσας με την ινδοευρωπαϊκή ομάδα προκαλεί ακόμη και σήμερα εντάσεις στο πεδίο της εγχώριας γλωσσολογίας. «Η ετυμολογία της ελληνικής είναι δύσκολη, όπως και όλων των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών… Για να μπορεί μια ετυμολογία να είναι αδιαμφισβήτητη, είναι απαραίτητο αφενός η δομή της λέξης που εξετάζουμε να μπορεί να ενταχθεί με σαφή τρόπο στο σύστημα των μεταπτώσεων και της μορφολογίας της ινδοευρωπαϊκής, αφετέρου να είμαστε σε θέση να βρούμε ακριβείς αντιστοιχίες σε πολλές επαρκώς μαρτυρημένες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες», γράφει στον πρόλογό του ο Π. Σαντρέν. Ο Γ. Παπαναστασίου επανέρχεται στο ζήτημα κατά τη συζήτησή μας: «Η ινδοευρωπαϊκή “καταγωγή” της ελληνικής είναι όντως ένα ζήτημα που δεν μαθαίνεται ούτε ακούγεται στο ελληνικό σχολείο. Είναι κρίμα που δεν υπάρχει το αντίστοιχο μάθημα για την ιστορία της ελληνικής γλώσσας, ώστε να υποδεικνύεται η συγγένειά της με τη μεγάλη ομάδα των ινδοευρωπαϊκών. Κι αυτό ενώ δίνουμε τόση σημασία στην έννοια της αρχαιομάθειας, τα είδη της γραμματείας, το έπος, το δράμα κ.ά.».

info

«Ετυμολογικό λεξικό της αρχαίας ελληνικής», Pierre Chantraine. Εκδοση του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών του ΑΠΘ, 2022. Επιστημονική επιμέλεια: Γ. Παπαναστασίου, Δ. Χρηστίδης. Μετάφραση: Γιώργος Δάρλας, Θανάσης Πέτρου. Φιλολογική επιμέλεια: Ελένη Δελιαλή – Δάπη, Σοφία Τσολάκη, Ειρήνη Κρίκη. Διορθώσεις: Ευγενία Κλείδωνα, Νίκος Λιόσης. Στη σύνταξη του Ευρετηρίου συνέβαλαν οι Μαρία Λεβαντή, Αγγελική Λούδη, Μαρία Παπαμερή. Ηλεκτρονική επεξεργασία, στοιχειοθέτηση: Αθανασία Κοπανά.{CR}http://ins.web.auth.gr, https://www.eshop.ins-auth.gr/