«Η Ελλάδα ακόμη δεν ξέρει τι είμαστε οι Βορειοηπειρώτες»

Με επτά πεζογραφικά βιβλία στο ενεργητικό του ο Τηλέμαχος Κώτσιας («Το τελευταίο καναρίνι», «Βροχή στο μνήμα», «Το περιστατικό τα μεσάνυχτα», «Το τραγούδι εκείνης της νύχτας», «Τρεις γενιές Αμερικάνοι», «Τα εφτά παράθυρα», «Το τεκμήριο αθωότητας») τον συμπεραίνει κανείς ως έναν αψευδή μάρτυρα των περιπετειών της γειτονικής χώρας σε συνδυασμό πάντα με τη μητροπολιτική Ελλάδα. Επομένως είναι πολλά τα θέματα που συνωστίζονται στην άκρη της γλώσσας ενώ συζητάς με έναν συγγραφέα όπως ο βορειοηπειρώτης δημιουργός, που η ζωή του έχει μοιραστεί ανάμεσα στην Αλβανία και την Ελλάδα. Και σίγουρα είναι πρωτεύουσας σημασίας το πώς προβλέπει το μέλλον της ελληνικής μειονότητας στις πατρογονικές εστίες ενόψει της διαφαινόμενης ένταξης της Αλβανίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση. «Η ένταξη της Αλβανίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση δυστυχώς θα αργήσει πολύ διότι η Αλβανία δεν πληροί σχεδόν καμία από τις προϋποθέσεις, ούτε τις οικονομικές ούτε εκείνες που αφορούν τη λειτουργία του κράτους και πόσω μάλλον των δημοκρατικών δομών. Επιπλέον, μια βεβιασμένη ένταξη της Αλβανίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση θα ήταν καταστρεπτική για τη χώρα, η οποία θα έχανε σχεδόν τον μισό εναπομείναντος πληθυσμού της. Ωστόσο, οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις και οι στόχοι που της ανατίθενται κατά καιρούς λειτουργούν ως πρόκληση για τη βελτίωση των δομών της χώρας, ως ένα στοίχημα που πρέπει να κερδίσει και να πάρει μια σωστή απόφαση αν πράγματι θέλει να ανήκει στη Δύση. Φοβάμαι όμως ότι μέχρι τότε δεν θα προλάβει και πολλά πράγματα η ελληνική μειονότητα, η οποία τελεί ήδη υπό εξαφάνιση. Τα σχολεία έκλεισαν λόγω έλλειψης μαθητών και η προοπτική να ξανανοίξουν δεν διαφαίνεται στον ορίζοντα. Στον χώρο έχει μείνει μόνο ένα μέρος της τρίτης ηλικίας και είτε μπει είτε δεν μπει μια μέρα η Αλβανία στην Ευρώπη, για την ελληνική μειονότητα θα είναι αργά. Ομως δεν μπορεί κανείς να κατηγορήσει γι’ αυτή την κατάσταση καμία κυβέρνηση και πολιτική. Η τύχη των χωριών της μειονότητας είναι προδιαγεγραμμένη, είναι ανάλογη με εκείνη των χωριών της Ηπείρου που έχουν σχεδόν αδειάσει. Κανείς νέος δεν επιθυμεί να ζήσει σε μια φτωχή και διεφθαρμένη χώρα, χωρίς τις βασικές υποδομές. Βέβαια υπάρχει ελληνικό στοιχείο που προοδεύει τόσο στον χώρο της μειονότητας όσο και σε όλη την αλβανική επικράτεια, αλλά αυτό δεν συνιστά κάποια μαζική πρόοδο της ελληνικής ομογένειας στην Αλβανία.

Ο Ελληνισμός της Αλβανίας δεν έχει πλέον τις δυνάμεις και δεν θα μπορέσει να σταθεί μελλοντικά ως αυθύπαρκτη οντότητα εντός του αλβανικού κράτους, διότι δεν υπάρχει πια ενεργός πληθυσμός, και αν υπολογίσει κανείς και τις διάφορες ύπουλες υφαρπαγές των περιουσιών, μπορούμε να πούμε ότι η μοίρα του φαίνεται σχεδόν προδιαγεγραμμένη.

Το γεγονός ότι πολλοί Αλβανοί γνωρίζουν σήμερα την ελληνική ως δεύτερη ξένη γλώσσα, δεν σημαίνει τίποτα για μερικούς που φαντασιώνονται τον εξελληνισμό της Αλβανίας. Ακόμα και στο Τμήμα Ελληνικών του Πανεπιστημίου Αργυροκάστρου η πλειοψηφία των φοιτητών είναι αλβανόφωνοι».

Οταν οι πολιτικές αλλαγές που έχεις βιώσει κλιμακώνονται μέσα στις ιλιγγιώδεις διαφορές που υφίστανται ανάμεσα σε ένα σταλινικό καθεστώς και σε ένα καθεστώς φιλελεύθερου καπιταλισμού, επόμενο είναι σχεδόν αυτομάτως να δημιουργείται μία συγκριτική διάθεση. «Οταν ήρθαμε στην Ελλάδα διαπιστώσαμε ότι το επίπεδο ζωής ήταν σχεδόν δέκα φορές καλύτερο. Οι υποδομές, οι κοινωνικές ασφαλίσεις δεν είχαν καμία σύγκριση με εκείνες που ξέραμε, για να μη μιλήσουμε για τις ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Στην Αλβανία ζούσαμε ούτε λίγο ούτε πολύ ως κρατικοί δουλοπάροικοι. Αργήσαμε να καταλάβουμε ότι ούτε αυτό το καθεστώς εδώ ήταν δίκαιο, αλλά παρά την αδικία, το μερίδιο που αντιστοιχούσε στον φτωχό εργάτη ήταν πού περισσότερο από εκείνο που ξέραμε. Ηταν αναπόφευκτο  να παρασυρθούμε στη φούρια του εθνικισμού και του αλυτρωτισμού, που καθοδηγούνταν από ορισμένους κύκλους και πολύ αργά καταλάβαμε ότι τα σύνορα μεταξύ των χωρών δεν τα έβαλε ούτε η Ελλάδα, ούτε η Αλβανία, τα έβαλαν άλλες μεγάλες δυνάμεις για τα δικά τους συμφέροντα, κι εμείς έπρεπε να υποταχτούμε σε αυτή τη μοίρα. Οι διάφορες παρατάξεις στην Ελλάδα αλληλοκατηγορούνται για τις χαμένες ευκαιρίες χωρίς να διανοούνται ότι τίποτα δεν ήταν στο χέρι τους. Την αδικία στην Ελλάδα τη δεχτήκαμε, κάποιοι έπρεπε να ήταν πλούσιοι για να ζήσουμε κι εμείς οι φτωχοί. Το έχω πει μόλις έφτασα, σε μια συνέντευξη στην “Ελευθεροτυπία”, ότι δέχομαι μεν την οικονομική εξουσία του κεφαλαίου, όχι όμως και την πολιτική εξουσία του. Δυστυχώς την πολιτική εξουσία την ασκεί μια ελίτ του κεφαλαίου που εξυπηρετεί τα δικά της συμφέροντα. Ακόμα αναρωτιέμαι αν υπάρχει μια σωστή ισορροπία, να ασκεί πραγματικά ο λαός την εξουσία για το δικό του συμφέρον, για μια πιο δίκαιη κοινωνία, κάτι που σε τελική φάση θα ήταν προς όφελος του υγιούς κεφαλαίου. Τώρα βλέπω ότι η πλεονεξία του είναι αχαλίνωτη και οι ελληνικές κυβερνήσεις αδυνατούν να την καθυποτάξουν».

Οταν το σύνολο σχεδόν του πεζογραφικού έργου ενός πολύ σημαντικού δημιουργού αφορά σε μια εξαιρετικά κρίσιμη πολιτικά περίοδο όπως αυτή της Αλβανίας κατά το δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα, λογικό είναι να χρειάζεσαι ακόμη περισσότερες πληροφορίες για το τι διακυβεύτηκε σε αυτή την απομονωμένη γωνιά της Ευρώπης. «Εχω πλέον καταλάβει ότι ο έλληνας αναγνώστης έχει βαρεθεί και αποστρέφεται θέματα που αφορούν τον αλυτρωτισμό και κυρίως θέματα από την Αλβανία. Παρατηρώ επίσης ότι μια μερίδα αναγνωστών κουράστηκε και από τα θέματα του ολοκληρωτισμού, ή για να είμαι πιο σαφής, να ενοχλείται από τη θλιβερή κατάληξη που είχαν τα όνειρα της Αριστεράς για έναν πιο δίκαιο κόσμο. Ωστόσο πιστεύω ότι, ευρισκόμενος ανάμεσα σε δυο κόσμους, σε δυο πολιτικά συστήματα, υπήρξα κατά κάποιον τρόπο τυχερός, διότι μπόρεσα να έχω μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τις τύχες και τις ζωές των ανθρώπων κάτω από διάφορα καθεστώτα. Θεωρώ ότι είμαι μια άλλη φωνή στα ελληνικά γράμματα, διαφορετική, τόσο από άποψη θεματολογίας, όσο και ύφους. Και αυτό διότι δεν έχω σχεδόν καμία επιρροή από τη νεοελληνική λογοτεχνία, καθώς μέχρι τα σαράντα μου δεν είχα διαβάσει σχεδόν τίποτα ελληνικό, εκτός από κείμενα του σχολείου, κυρίως ποιήματα.  Ούτε ο πιο απομακρυσμένος Ελληνοαυστραλός δεν ήταν τόσο ξεκομμένος από τα ελληνικά γράμματα όσο εγώ, ένα χιλιόμετρο μακριά από την Ελλάδα. Ως συγγραφέας δημιουργήθηκα στην αλβανική γλώσσα έχοντας ως πρότυπα τα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας που διδασκόμασταν στο σχολείο και κυκλοφορούσαν στις βιβλιοθήκες και στα βιβλιοπωλεία, κυρίως μυθιστορήματα του 190υ, αλλά και σοβιετικά έργα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Με αυτό το μέτρο προσπαθώ να συγκρίνω ακόμα και σήμερα κάθε ελληνικό σύγγραμμα για το ποια θέση θα μπορεί να κατέχει στην παγκόσμια λογοτεχνία.

Διώχτηκα από το πανεπιστήμιο λόγω του ότι ο πατέρας μου βρισκόταν στις φυλακές ως αντικαθεστωτικός, ασχέτως αν στα νιάτα του υπήρξε κομμουνιστής, μάλιστα δεν μου επετράπη να παρακολουθήσω ούτε ως νυχτερινός φοιτητής στο Τμήμα Γεωπονικής στο Αργυρόκαστρο και υποτάχτηκα στη μοίρα μου να εργάζομαι ως αγρότης σε κείνο το μόρφωμα που λεγόταν γεωργικός συνεταιρισμός, χωρίς να έχω κανένα δικαίωμα να γράφω. Μα έστω κι αν έγραφα, αν μου επιτρεπόταν να συμμετείχα κι εγώ στους κονδυλοφόρους που υμνούσαν το Κόμμα, θα έγραφα στην αλβανική γλώσσα, στο κοινό της οποίας θα απευθυνόμουν. Αν έγραφα στα ελληνικά θα ήμουν ένας περιθωριακός συγγραφέας, αναγκασμένος να απευθύνομαι μόνο στα μέλη της ελληνικής μειονότητας, χωρίς να θέλω να υποτιμώ τις ευγενικές προσπάθειες των συμπατριωτών μου που επέμεναν εκείνον τον καιρό να γράφουν ελληνικά.

«Τα πιο καθαρά ελληνικά»

Εντελώς παραδόξως, το 1989 άρχισα να γράφω κι εγώ στα ελληνικά, στη μητρική μου γλώσσα που είχα διδαχτεί στο δημοτικό σχολείο και μιλιόταν τόσο ζωντανά στον τόπο μου, για την οποία, όπως είχε δηλώσει ο γλωσσολόγος Χατζιδάκις, “στη Δρόπολη και στο Δέλβινο ομιλούνται τα πιο καθαρά ελληνικά”. Είχε αρχίσει να φυσάει ο άνεμος της ελευθερίας κι εγώ ένιωσα ότι είχα κρατήσει άσβεστη για είκοσι χρόνια μέσα μου την αγάπη για τη λογοτεχνία και για τη γραφή».

Η μετεγκατάσταση από μια χώρα σε μιαν άλλη μπορεί να έχει τον χαρακτήρα μιας «επιστροφής», το βέβαιο όμως είναι πως συναρτάται πάντα με μια υποδοχή που οποιαδήποτε μορφή και αν πάρει παραμένει ανεξίτηλη. «Παράτησα λοιπόν την παλιά ζωή και έφυγα οικογενειακώς για την Ελλάδα. Σκεφτόμουν τα τέσσερα παιδιά μου τα οποία δεν έπρεπε να μείνουν χωρίς σχολείο όπως εγώ, που ενώ ήμουν μαθητής – φαινόμενο, κυρίως στα μαθηματικά, δεν μου επιτράπηκαν ανώτατες σπουδές. Δεν είχα μεγάλες προσδοκίες για τη ζωή που με περίμενε, δεν κατείχα κανένα επάγγελμα, όμως τόσο εγώ όσο και η σύζυγος ασχοληθήκαμε με διάφορες χειρωνακτικές εργασίες και εγκατασταθήκαμε στην Αθήνα. Στο μεταξύ κουβαλούσα μαζί μου και κάτι χειρόγραφα διηγήματα για τα οποία ήμουν επιφυλακτικός ως προς την αξία τους. Εκδόθηκε η συλλογή με τα διηγήματα αυτά από τις εκδόσεις Κέδρος κι ένιωσα δικαιωμένος αλλά όχι και χαρούμενος. Η εποχή της ποίησης και της χαράς είχε πια φύγει οριστικά από τη ζωή μου. Ημουν τσακισμένος από τη σκληρή εργασία και σπάνια θυμόμουν ότι ήμουν συγγραφέας. Μόνο το 1995, όταν έπιασα δουλειά στη Μεταφραστική Υπηρεσία του ΥΠΕΞ – βοήθησε γι’ αυτό και η ιδιότητα του συγγραφέα – μόνο τότε ένιωσα την αυτοπεποίθησή μου κάπως ανεβασμένη.

Στη συνέχεια αποφάσισα να γίνω κι εγώ ένας έλληνας συγγραφέας όπως όλοι, αλλά ήθελα πρώτα να αδειάσω από μέσα μου τα δικά μου ειδικά θέματα που κουβαλούσα, κάτι που δεν ολοκληρώθηκε ακόμα. Στο μεταξύ κατάλαβα ότι αυτός είναι ο ρόλος μου, τα δικά μου ειδικά θέματα. Στην ερώτηση που μου έχει γίνει συχνά, για το πόσο έλληνας συγγραφέας είμαι εφόσον τα θέματά μου είναι σχεδόν όλα από την Αλβανία, μπορώ πλέον να απαντήσω καθαρά. Είμαι συγγραφέας της ελληνικής μειονότητας της Αλβανίας.

Δεν ένιωσα καμία απογοήτευση από την Ελλάδα. Σε σχέση με τη ζωή στην Αλβανία η Ελλάδα ήταν ένας παράδεισος κι ας γκρίνιαζαν οι ντόπιοι για ακρίβεια και για δικαιώματα. Εκείνο που μας πλήγωνε όμως όλους μας ήταν το κράτος που μας είχε όμηρους για πολλά χρόνια, σε ημιπαράνομη κατάσταση, καθιστώντας δύσκολη την επικοινωνία μας με τις πατρογονικές εστίες, κι εμείς συνεχίζαμε να βλέπουμε τους αστυνομικούς με το ίδιο βλέμμα όπως και στην Αλβανία. Η αλαζονική συμπεριφορά τους απέναντί μας ενείχε κάποια έχθρα εναντίον μας. Μόνο το 1998 εφοδιαστήκαμε με άδεια παραμονής και μόνο το 2004 το κράτος άρχισε δειλά δειλά να μας χορηγεί την ελληνική ιθαγένεια, αφού μας τάραζε με τα ατελείωτα δικαιολογητικά, με τον τελευταίο υπάλληλο μας επέπληττε για την αχαριστία μας.

Μαύρα δάκρυα, αλλά…

Ολες οι ελληνικές κυβερνήσεις, μηδέ μιάς εξαιρούμενης, έχυναν μαύρα δάκρυα για τη Βόρειο Ηπειρο, αλλά για τους Βορειοηπειρώτες δεν νοιάστηκε κανείς. Ξοδεύτηκαν εκατομμύρια που κατέληξαν στις τσέπες των αετονύχηδων. Στην πραγματικότητα εμείς δεν θέλαμε, δεν είχαμε ανάγκη για καμία οικονομική βοήθεια, παρά μόνο για ηθική υποστήριξη. Η Ελλάδα ακόμα και σήμερα μετά από τριάντα χρόνια, δεν ξέρει τι είμαστε, και ούτε εξήγησε ποτέ στον ελληνικό λαό, μα και όταν του εξήγησε το εξήγησε λάθος, και επέτρεπε, ή ανέθετε την εξωτερική πολιτική σε εθνικιστικούς κύκλους, μπερδεύοντας τους ελληνόφωνους με τους χριστιανούς Αλβανούς, ακόμα και με τους βλαχόφωνους, με αποτέλεσμα με τον όρο Βορειοηπειρώτης ο απλός Ελληνας να εννοεί νεφελωδώς μια ειδική κατηγορία Αλβανών. Από εθνικής σκοπιάς αυτή η πολιτική είναι βλαβερή όχι μόνο για μας που μας μειώνει, δηλαδή αγνοεί την εθνική ταυτότητά μας, αλλά και για τις ελληνοαλβανικές σχέσεις θεωρώντας Ελληνες όλους τους χριστιανούς Αλβανούς. Ομως αυτό είναι ένα άλλο θέμα το οποίο χρειάζεται πολλή συζήτηση, που όλως παραδόξως το ελληνικό κράτος αποφεύγει. Σήμερα η πλειοψηφία των Βορειοηπειρωτών, κυρίως της δεύτερης γενιάς, έχει αποκρύψει την καταγωγή της και έχει ενταχθεί πλήρως στην ελληνική κοινωνία».

Αθηναϊκόν

Θεμιστοκλέους 2, Αθήνα

Σαλάτα ρόκα (ρόκα, παρμεζάνα, κινέζικο λάχανο)       €7

Σαλάτα «Αθηναϊκόν»       €7,50

Μακαρονάδα θαλασσινών (γαρίδες, μύδια, κυδώνια, γυαλιστερές)       €13,80

Μοσχαράκι κοκκινιστό       €10,20

Ραβανί       €3,60

Αναψυκτικό       €1,80