Η ελάσσων λέξη

Συμβαίνει στις επανεκτιμήσεις που γεννούν οι συγκεντρωτικοί τόμοι με τα έργα ενός συγγραφέα: έχεις την αίσθηση ότι επιστρέφεις σε κείμενα γνωστά (ή έστω μισοξεχασμένα), που «φανερώνονται» με τρόπο πρωτόγνωρο, καθώς έχουν αλλάξει οι συντεταγμένες της ανάγνωσης. Αυτό συμβαίνει και με τη δίτομη κασετίνα «Μικρά πεζά» του Γιάννη Ευσταθιάδη (εκδ. Μελάνι). Πριν απ’ όλα, δίνει τη δυνατότητα στον επίδοξο νέο αναγνώστη να εντοπίσει την εξέλιξη από τα παλαιότερα διηγήματα («Ο Εψιλον Ερως», 1993) έως το «Ανοιχτό μικρόφωνο» του 2020 με όλες τις αποχρώσεις, τις κορυφώσεις, τις εμπνεύσεις, γιατί όχι και τις ανισότητες, από έργο σε έργο. Η διάρθρωση των δύο τόμων, πάντως, δεν βασίστηκε στη χρονολογική σειρά. Η εκκίνηση δίνεται με την ώριμου ύφους συλλογή «Δωμάτιο παντού» (Μελάνι, 2005) και πιο συγκεκριμένα με το υπαινικτικά υπαρξιακό «Ενυδρείο»: «Βλέποντας το φως να διαθλάται, πράσινο, μέσα στο ακίνητο νερό που μόνο κάποιες φυσαλλίδες οξυγόνου το ανατάραζαν στις άκρες, αισθάνθηκε μ’ έναν κόμπο στο λαιμό όλη την ακατέργαστη ωρολογιακή μοναξιά των μελλοθανάτων».

Είναι μάλλον ατελέσφορη η απόπειρα να ομαδοποιήσει κανείς το ύφος μιας συλλογής διηγημάτων ή πεζών καταφεύγοντας σε δοκιμασμένες βινιέτες για τη μνήμη και τις αναμνήσεις, την απώλεια και την προσμονή, τους ανθρώπους της πόλης, τα αντικείμενα της καθημερινής συγκίνησης. Ενώ όλα αυτά περιέχονται στα πεζά του Γ. Ευσταθιάδη, την ίδια στιγμή αντιστέκονται στη γενίκευση. Και αν υπάρχει ένα νήμα που ενώνει τη δίτομη συλλογή είναι το «μικρό απ’ το οποίο βλέπει κανείς το μεγάλο». Το «δι’ εσόπτρου εν αινίγματι» του Παύλου εδώ δεν έχει αρνητική έννοια. Βλέπουμε όντως αμυδρά σαν μέσα σε καθρέφτη, αλλά αυτός ο τρόπος θέασης της πραγματικότητας είναι πιο ειλικρινής. Να πώς την αντιλαμβάνεται ο χαρακτήρας του διηγήματος «Δωμάτιο παντού», που δίνει τον τίτλο στη συλλογή: «Τριγυρίζει στο δωμάτιο κι απολαμβάνει τη νεκρική ηρεμία, προσπαθώντας να θεσμοθετήσει στη ζωή του έναν καθρέφτη παντοτινής αμνησίας… Θέλει όλος ο κόσμος να γίνει ένα δωμάτιο με τέσσερις τοίχους, ένα λευκό κελί που να τον προστατεύει από την ακτινοβολία της ανάμνησης, που να τον κάνει να περπατήσει στη λευκή ρυμοτομία του τίποτα. Θέλει ένα τέτοιο δωμάτιο παντού».

Μοιάζουν εξεζητημένες οι λέξεις «θεσμοθετήσει» και «ρυμοτομία του τίποτα»; Στιγμιαίες απορίες όπως αυτή θα είναι συχνές για τον επίδοξο νέο αναγνώστη. Ενταγμένες, ωστόσο, στη γεωμετρία και τη στυλιζαρισμένη «σκηνογραφία» του Ευσταθιάδη λύνονται στη στιγμή. Η μέθοδος του συγγραφέα είναι η ειρωνεία απέναντι στην ανθρώπινη κωμωδία, η μελαγχολία που δεν καθηλώνει στο παρελθόν, το χιούμορ και η ελάσσων λέξη: αυτή δουλεύει για να οδηγηθεί στο διήγημα – καθεδρικό. Αυτή είναι το βασίλειο και η φυλακή του, κατά τον αφορισμό του Μπαρτ για το συγγραφικό ύφος. Διαφαίνεται αυτή η μέθοδος ακόμη και στα μεγαλύτερα ή πιο «φιλόδοξα» πεζά («Ανθρωποι από λέξεις», με την κινηματογραφική δομή) ή τις μυθιστορίες για την Αθήνα («Κλεινόν», 2016). Από εδώ και μια αυτοαναφορική επισήμανση για το άγχος γραφής υπό το προσωπείο του αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη, η οποία διαβάζεται αντιστρόφως: «Χρησιμοποίησα τις πέτρες όπως ο συγγραφέας τις λέξεις. Προσπάθησα να τις νοηματοδοτήσω, να τις κάνω να σημαίνουν. Προσπάθησα να βρω το νόημα μέσα από το σχήμα, τη χάραξη, το συμβολισμό». Η ίδια εμμονή διαπερνά τις άλλες συλλογές – ακόμη και το παιχνίδισμα του «Εκατό», όπου σε όλα τα πεζά πρέπει να αναφέρεται ο αριθμός του τίτλου. Στην «Ομηρική μονομαχία για τον εκατόγχειρον» ο συγγραφέας παίρνει θέση για τη μετάφραση ενός αποσπάσματος («αλλά συ τον γ’ ελθούσα, θεά, υπελύσαο δεσμών…») δίνοντας το μήλον της Εριδος στον Δ. Μαρωνίτη έναντι των Αλέξανδρου Πάλλη και Ιάκωβου Πολυλά («υπό το συναινετικό νεύμα του ποιητή» μάλιστα).

Για την ιστορία, οι άλλες συλλογές που περιέχονται στην κασετίνα και δεν αναφέρθηκαν στο παρόν σημείωμα είναι οι: «Μαύρο εκλεκτό» (Μελάνι, 20150, «Καθρέφτης» (Υψιλον, 2010), «Πορσελάνη» (Υψιλον, 2008), «Γραμμένα φιλιά» (Υψιλον, 2006), «Με γεμάτο στόμα» (δείγμα μικροπεζογραφίας, Υψιλον, 2002).