Η αποφράδα ημέρα

Σαράντα οκτώ χρόνια μετά την αποφράδα ημέρα της τουρκικής εισβολής και κατοχή του 37% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας, το ερώτημα περί της γενεσιουργού αιτίας του Κυπριακού παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο. Είναι η λανθασμένη ανάγνωση του διεθνούς περιβάλλοντος, απόρροια της πολιτικο-διπλωματικής αβελτηρίας της Ελλάδας, να διαγνώσει τον αξονικό πολιτικό στόχο της Μεγάλης Βρετανίας, αποδεχομένη την πρόσκληση του βρετανού υπουργού Εξωτερικών, Χ. ΜακΜίλαν, για συμμετοχή στη τριμερή Διάσκεψη του Λονδίνου, το 1955, που εγγράφεται ως αξονική αιτία της δημιουργίας του κυπριακού ζητήματος. Αυτό γιατί αφενός επέτρεψε την εφαρμογή της αρχής του διαίρει και βασίλευε στη Μεγαλόνησο από την αποικιακή μητρόπολη ακυρώνοντας το δικαίωμα αυτοδιάθεσης του κυπριακού λαού. Αφετέρου, με την αποδοχή της Αγκυρας ως ισότιμου εταίρου στις διπλωματικές διαβουλεύσεις, όχι μόνο την εισήγαγε στο ζήτημα της Κύπρου, αλλά της αναγνώρισε και κυριαρχικά δικαιώματα, ως μια εκ των τριών εγγυητριών δυνάμεων κατά το γράμμα των συνθηκών Ζυρίχης – Λονδίνου (1959).

Συνεπακόλουθα, η έναρξη του αντιαποικιακού αγώνα των Κυπρίων από την Εθνική Οργάνωση Κυπρίων Αγωνιστών (ΕΟΚΑ) την 1η Απριλίου του 1955, με το διττό σύνθημα «Αυτοδιάθεση – Ενωση», θα επιταχύνει της εξελίξεις από το Λονδίνο. Εχοντας ήδη προδηλώσει, διά στόματος του υπουργού Αποικιακών Υποθέσεων Χένρι Χόπκινσον (Ιούλιος 1954), ότι η Κύπρος ανήκει στις αποικίες «που λόγω των ιδιαίτερων περιστάσεών τους δεν μπορούν να ελπίζουν ότι κάποτε θα ανεξαρτητοποιηθούν πλήρως», παραμένοντας «οχυρό της Κοινοπολιτείας», θα εκκινήσει τις διαδικασίες για τη συγκρότηση μιας συνταγματικής φόρμουλας επίλυσης του Κυπριακού. Το σχέδιο παρουσιάστηκε από τον βρετανό πρωθυπουργό Χ. ΜακΜίλαν στο βρετανικό κοινοβούλιο (Ιούνιος 1958) προβλέποντας την εγκαθίδρυση ενός καθεστώτος τριπλής συγκυριαρχίας – Βρετανία, Ελλάδα, Τουρκία – με ειδικές πρόνοιες για την τουρκοκυπριακή μειονότητα. Αν και το εν λόγω σχέδιο απορρίφθηκε ομόφωνα από Ελλάδα και Κύπρο, θα αποτελέσει το θεμελιακό υπόβαθρο του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας μετά την υπογραφή των συνθηκών Ζυρίχης – Λονδίνου, ικανοποιώντας πλήρως τα αμερικανοβρετανικά γεωστρατηγικά συμφέροντα στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Επρόκειτο για τρεις συνθήκες – εγγυήσεως, συμμαχίας, εγκαθιδρύσεως – που εγκαθίδρυαν την ανεξάρτητη Κυπριακή Δημοκρατία υπό το καθεστώς επικυριαρχίας των τριών εγγυητριών δυνάμεων – Μεγάλη Βρετανία, Ελλάδα, Τουρκία.

Συνεπαγόμενα η ανορθολογική πολιτική πράξη (ανατροπή του Μακαρίου) του απριλιανού στρατιωτικού καθεστώτος ήταν απότοκη της μη συμμόρφωσης του Προέδρου Μακαρίου με την προκρινόμενη λύση της διπλής ένωσης. Ηδη από τις αρχές του 1972, η χούντα των συνταγματαρχών θα επιχειρήσει να επιβάλει την πολιτική της βούληση στη Λευκωσία, συνεπικουρούμενη και από την παραστρατιωτική δράση της ΕΟΚΑ Β’ κατά του Μακαρίου. Συνακόλουθα, το καθεστώς Ιωαννίδη θα υποστηρίξει τη λύση της ένωσης, αναγνωρίζοντας δύο εναλλακτικές επιλογές· είτε η Κύπρος θα μετατραπόταν σε «Κούβα» της Μεσογείου είτε η ελληνική πλειοψηφία του 80% θα επιτύγχανε την ένωση. Υπό αυτό το πρίσμα, η κατάλυση της κυπριακής κυβέρνησης και η αναστολή του κυπριακού πολιτικού συστήματος προσέβλεπαν στην αποφυγή ενός ελληνοτουρκικού πολέμου, στην απίσχναση της σοβιετικής επιρροής και στην ενίσχυση της εσωτερικής συνοχής και της επιχειρησιακής ικανότητας του ΝΑΤΟ στην Ανατολική Μεσόγειο.

Εν ολίγοις, αν και το στρατιωτικό καθεστώς του Ιωαννίδη έδωσε την αφορμή για την πραγμάτωση του αντικειμενικού πολιτικού στόχου της Αγκυρας, το διπλωματικό ατόπημα της ελληνικής κυβέρνησης, την περίοδο 1955-1959, δημιούργησε τις προϋποτιθέμενες συνθήκες – αναγνώριση κυριαρχικών δικαιωμάτων της Τουρκίας στη Μεγαλόνησο – για την εκδήλωση του τουρκικού αναθεωρητισμού στην Κύπρο. Αυτό γιατί η μελέτη των ιστορικών αρχείων αποκάλυψε ότι η τουρκική στρατιωτική επέμβαση στην Κύπρο είχε προγραμματιστεί για το 1964 και ανεστάλη ύστερα από διπλωματική παρέμβαση των ΗΠΑ.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων & Διπλωματίας στο Τμήμα Διεθνών & Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς