Αργυρώ, αλλιώς Γκαλίνα

Αραγε είμαι ένας ενενηντάχρονος που κλαψουρίζει ζυμώνοντας την πρώτη ύλη των αναμνήσεων; Ή μήπως ένα θρασύ έντομο που ρουφάει άπληστα το νέκταρ των λουλουδιών με τη μακριά του προβοσκίδα; Σε κάθε περίπτωση, ας μην υποτιμούμε τα περασμένα. Το παρελθόν υπήρξε κάποτε αυτό που είναι σήμερα το παρόν – κι αυτό τού δίνει δικαιώματα. Κυριολεκτώ. Να, τώρα μόλις, η Γκαλίνα, η γυναίκα που με περιποιείται τον τελευταίο καιρό, πρόσφυγας από το Χάρκοβο πολλές δεκαετίες πριν, μου ‘φερε ένα πιάτο τραχανά αχνιστό, επιμένοντας πως κάτι πρέπει να τρώω πού και πού. Στον πανάρχαιο φούρνο της γειτονιάς τον λένε «σμυρναίικο» γιατί η πρώτη ιδιοκτήτρια, υπεραιωνόβια θα ‘ναι τώρα πια, φτιάχνει, λέει, ακόμα τη σμυρναίικη εκδοχή του, μαζί με τις κόρες και τις εγγονές της. Δεν ξέρω αν υπάρχει τέτοια εκδοχή τραχανά αλλά, όσο να ‘ναι, η ονομασία τού δίνει ιστορικό βάθος, κι ένα είδος ιδεολογικού φορτίου. Τον νοστιμεύει. Εκαιγε, τον φυσούσα για να τον καταπιώ, μαζί με τα μουλιασμένα τηγανητά κρουτόν.

Κι αυτό ήταν ίσως που με οδήγησε πίσω στη γιαγιά μου και στην Αργυρώ και στον απλωμένο κάθε χρόνο τραχανά στην ταράτσα της «Εμπορικής», στον Βόλο, κατάφατσα στον μολυβένιο Παγασητικό κι από ‘κει σε άλλα, παράδοξα αυλάκια της μνήμης. Ηταν, θυμάμαι, Απρίλης του ’41, όταν η γιαγιά έφερε μια μέρα σπίτι ένα τηλεγράφημα, απ’ όπου πληροφορούμασταν ότι ο πατέρας μου βρισκόταν επιτέλους σώος στην Αθήνα, έχοντας κάνει με τα πόδια το μεγαλύτερο μέρος της διαδρομής από τα οχυρά του Ρούπελ. Ηταν έτοιμος να επιβιβαστεί σ’ ένα αντιτορπιλικό για την Αλεξάνδρεια – αν και αυτό μάλλον θα το πληροφορηθήκαμε αργότερα, όταν πάρθηκε τελικά η απόφαση από τους ανωτέρους να παραμείνει εδώ και να υπηρετήσει με άλλους, ανεπίσημους τρόπους, την κατεχόμενη χώρα. Η μητέρα μου, ανακουφισμένη, έπεσε κλαίγοντας στην αγκαλιά του παππού μου.

«Οι Γερμανοί θα βρίσκονται σύντομα εδώ» αποφάνθηκε εκείνος.

Επρεπε να φύγουμε. Πήραμε όσα υπάρχοντα ήταν δυνατό να κουβαλήσουμε και κινήσαμε για κάποιο χωριό στα Αγραφα όπου είχαμε μακρινούς συγγενείς – να ‘ταν το Λεοντάρι ή μήπως το Μοναστήρι; Δεν ήμασταν οι μόνοι. Επρόκειτο για μια τραγική και γελοία μαζί πομπή – κάθετη προς εκείνη του ηττημένου μας στρατού – εύκολη λεία για τα στούκας. Κυρίες με βέλο και τα καλά τους ταγέρ, κύριοι με το κοστούμι και τον λαιμοδέτη τους, κατάφορτα κάρα, αγωγιάτες με τα μουλάρια τους ζαλωμένα μπαούλα και κουζινικά, προχωρούσαν καταμεσής του μισοπνιγμένου στην ομίχλη, έρημου κι επίπεδου θεσσαλικού κάμπου. Θυμάμαι – μα πώς είναι δυνατό να θυμάμαι; – τη χιονισμένη κορυφή του Ολύμπου δεξιά μας στο βάθος ν’ αναδύεται μέσ’ από την καταχνιά, αντανακλώντας το τελευταίο αστραφτερό μενεξεδί φως της μέρας. Τα σκόρπια έρημα χειμαδιά, τα λιμνάζοντα απόνερα καταμεσής σε καφετιά οργωμένα χωράφια, τις περιστασιακές συστάδες σκοτεινών αειθαλών δέντρων, ένα κοπάδι πρόβατα συσπειρωμένο από τον τρόμο σαν μπαμπακόμπαλα. Βρώμικα ρυάκια στραγγίζανε τις τελευταίες πινελιές χιονιού στο πλούσιο χώμα. Οταν ακούγονταν στούκας στην πλάτη της πομπής και τα βλήματα άρχιζαν να σκάβουν το ταλαιπωρημένο οδόστρωμα – όπως οι πρώτες βαριές στάλες της βροχής τη διψασμένη έρημο – σηκώνοντας μικρά συννεφάκια σκόνης που αιωρούνταν αναποφάσιστα κάτω από έναν σταχτή, ακίνητο θόλο, πέφταμε όλοι μαζί μπρούμυτα στο σπαρμένο με βάτους χαντάκι στο πλάι του δρόμου, απ’ όπου αναδυόμασταν αργότερα γεμάτοι αγριόχορτα, κιτρινωπή λάσπη ή, αν ήμασταν τυχεροί, μόνο λίγη σκόνη.

Μερικές βδομάδες μετά, κατά την επιστροφή, θα βρίσκαμε τα χαντάκια διάσπαρτα από παρατημένα αντικείμενα: καπέλα, παπούτσια, νομίσματα, κατσαρόλες, ακόμη κι ένα-δυο σταματημένα ρολόγια βρέθηκαν. Πού και πού, έχασκε ένα κουφάρι σκεπασμένο από αλογόμυγες, που η γλυκερή δυσωδία του μας προειδοποιούσε πολλές δεκάδες μέτρα πριν, ενώ παραδίπλα, στους λασπωμένους αγρούς, άνθιζαν αντιστικτικά οι πρώτες μαβιές καμπανούλες και κάτι ασπρολούλουδα με τα άνθη τους στριμωγμένα γύρω από τον μίσχο σαν στάχυ. Θυμάμαι, έξω από τα Παλαιοφάρσαλα νομίζω, κάτι απαίσια όρνια να ανασκαλεύουν την κοιλιά και τα μάτια ενός νεκρού μουλαριού. Τη μέρα όμως εκείνη – ή μάλλον, τη βαθιά νύχτα -, φθάσαμε ύστερα από επτάμισι ώρες δρόμο σ’ αυτό το Λεοντίτο ή όπως αλλιώς το λέγανε, και μας φίλεψαν φρέσκα στραγάλια ανάμεικτα με σταφίδες και ήπιαμε νερό αραιωμένο με τσίπουρο – ή το αντίστροφο – και όλοι μ’ επαινούσαν που ήμουν τόσο γενναίος και ανθεκτικός. Και κοιμηθήκαμε στρωματσάδα σε φρεσκοπλυμένες βελέντζες δίπλα στην πυρωμένη στόβα, ενώ εγώ χωνόμουν κάτω από το νυχτικό της γιαγιάς, και όλοι γελούσαν για ν’ απομακρύνουν την εξάντληση και τον τρόμο. Ηταν ζεστά και ωραία, μια περιπέτεια.

Από πότε όμως να ‘ναι η περίφημη πρωτοσέλιδη φωτογραφία, σε γερμανική εφημερίδα του Μονάχου, του πρόσκαιρα κρατούμενου ως ομήρου παππού μου, να σκάβει με μια αξίνα στη σιδηροδρομική γραμμή προς Καρδίτσα φορώντας μόνο ένα μακρύ σώβρακο, μια αμάνικη φανέλα και τα βενιζελικά του γυαλάκια, ενώ η λεζάντα έγραφε – όπως μας μετέφρασε κάποιος γερμανομαθής – «Ακόμη και οι διευθυντές Τραπεζών οικοδομούν το Γ’ Ράιχ στη φίλη Ελλάδα»; Σίγουρα είναι πολύ μεταγενέστερη, αφού, δηλαδή, είχαμε επιστρέψει στον Βόλο και είχε αναλάβει ξανά τα καθήκοντά του ως υποδιευθυντής στην Τράπεζα και είχε παραλάβει το σπίτι από τη γερμανική κατοχική διοίκηση, όπως ακριβώς το είχαμε αφήσει. Αυτό είναι χρονικά ασαφές, όπως είναι ασαφές το πότε άρχισε η περίοδος της μεγάλης πείνας, όταν εμφανίστηκε η λιμοκτονούσα πρώην πρόσφυγας Αργυρώ στο σπίτι μας, με μια τσάντα ραδίκια και με τις ιστορίες της από τη Σμύρνη και τη γιαγιά μου να της λέει: «Γιατί δεν μένεις μαζί μας να βοηθήσεις στο μεγάλωμα των παιδιών και να μοιράζεσαι ένα πιάτο ζεστό φαΐ;».

Και η Αργυρώ έμεινε, και μας μεγάλωσε με παραμύθια από την Ανατολία και με ιστορίες για το Αφιόν Καραχισάρ και τον Σαγγάριο και την ξέχωρη νοστιμιά των μούρων και των σύκων σε αυτά τα μέρη και με όλες τις εκατέρωθεν αγριότητες – σαν να μην ήταν αρκετή η ιστορία του πολέμου που ζούσαμε τότε, αλλά και σαν, σκέφτομαι τώρα, να σχετικοποιούσε τον πόλεμο κάνοντάς τον μυθιστόρημα. Α ναι, και με τον Θεόφιλο και τον Καραγκιόζη και με τους έφιππους βασιλικούς και με τους έντρομους Τούρκους, μέχρις ότου επέστρεψαν μεταμφιεσμένοι σε τσέτες και κατά πώς λέγανε σε εκείνα τα μέρη «τα κιτάπια κλείσανε» στην προκυμαία της Σμύρνης. Η Αργυρώ μεγάλωσε και την αδελφή μου και συμπαραστάθηκε στη μητέρα μου – μέχρι να τελειώσει εκείνος ο δεύτερος αδελφοκτόνος πόλεμος, αφήνοντας τη χώρα παραζαλισμένη σαν παιδάκι που έχει χάσει την παραμάνα του. Ηταν η Αργυρώ που μας κρατούσε από το χέρι ψήνοντας κάστανα και λέγοντάς μας ιστορίες κοντά στη φουφού τη νύχτα που μπήκε ασθμαίνοντας εκείνος ο μακρινός ξάδερφος της γιαγιάς, ο αντάρτης από το Μούρεσι, βρώμικος κι αναμαλλιασμένος, με μια τρομακτική ουλή στο μέτωπο και με τα φυσεκλίκια χιαστί στο στήθος. Η γιαγιά λιποθύμησε από τον τρόμο, κι ας ήταν αυτός που μας έστελνε καλάθια τρόφιμα από το χωριό σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής και κατά κάποιον τρόπο – ή κατά πολλούς τρόπους – του οφείλαμε τη ζωή και την αξιοπρέπειά μας. Βλέπετε, η γιαγιά δεν τον αναγνώρισε, ενόσω αυτός μάς δήλωνε πως θα παρέδιδε πια τα όπλα του, γιατί ο πόλεμος είχε τελειώσει, και πως δεν ήθελε ν’ ακούσει τίποτα για λαϊκή κυριαρχία, μια και υποψιαζόταν τις προθέσεις του ΚΚΕ.

Και πάλι εμφανίζεται μπροστά μου η Αργυρώ, έξω από την «Εξωραϊστική», τη νύχτα του μεγάλου χορού για την Απελευθέρωση, με τα επίσημα ρούχα και τα κοσμήματα να έχουν επιτέλους βγει από τα μπαούλα, τις κυρίες πανέμορφες και απαστράπτουσες στα παιδικά μου μάτια, τους συμμάχους και τους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ πρόσκαιρα πλάι πλάι, τη Φιλαρμονική του Δήμου να παίζει βαλς που κάποιος κραύγασε αίφνης πως πρέπει ν’ απαγορευτούν, γιατί ο συνθέτης τους ήταν Γερμανός ή Αυστριακός ή κάτι παρόμοιο, και τη γιαγιά μου να εκστομίζει θυμωμένη τη γνωστή ρήση της πως η μουσική δεν γνωρίζει σύνορα και πως δεν έπρεπε να φερόμαστε έτσι στους ηττημένους τώρα κατακτητές – έλεγε «να φερόμαστε», σαν να επρόκειτο αποκλειστικά για υπόθεση καλών τρόπων. Στεκόμασταν έξω από τον περίβολο εμείς τα παιδιά, υπό τη χαλαρή επίβλεψη της Αργυρώς, τρώγοντας ροδαλό «μαλλί της γριάς» που μας είχε πάρει κρυφά απ’ τη μητέρα μας – με χρήματα που ονόμαζε περήφανα «μισθό» της.

Ακούγαμε τα κύματα να παφλάζουν, γλείφοντας πλαγιομετωπικά την προκυμαία, και τους γιορτινούς πυροβολισμούς και τα πυροτεχνήματα, ενώ ζευγάρια στροβιλίζονταν στην πίστα κι ήταν όλοι εκεί, εκτός βέβαια από τους δωσίλογους και τις δύσμοιρες πόρνες των Γερμανών – έκφραση του πατέρα μου που τον καμάρωνα από μια χαραμάδα να χορεύει στην πίστα με τη μητέρα. Ημουν περήφανος για εκείνον, αφού ήταν ο νικητής, και θα παρέμενα περήφανος ώς τον θάνατό του και πέρα από αυτόν, αν και για άλλους λόγους. Ανάμεσα σ’ αυτούς, θυμάμαι πως όταν ήμουν πια ένας δύστροπος έφηβος, με υποχρέωσε με το στανιό να επισκεφθούμε την Αργυρώ που γερνούσε τότε δίπλα στην αδελφή της τη Σταματία, στην παραγκούπολη της Νέας Ερυθραίας, σκεβρωμένη από τα αρθριτικά. Και η γειτονιά, παρατώντας σκάφες και τσουκάλια, βγήκε όλη στον δρόμο για να μας υποδεχτεί και πίσω τους δακρυσμένη και κουτσαίνοντας η Αργυρώ.

Αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία. Προς το παρόν ακούω αμυδρά τη φωνή της Γκαλίνα, με τα παχιά της σλαβικά λάμδα να μιλάει με την κόρη και τον εγγονό της στο σκάιπ. Χτες με ρώτησε δειλά αν θα γινόταν να τους φιλοξενήσουμε εδώ, για λίγο έστω, μέχρι η Ιστορία να πάρει τις αποφάσεις της.

Ετσι ακριβώς το ‘πε.