Οπαδισμός

Μεγάλωσα σε μια ελληνική επαρχία ως τη χρονιά που, λόγοι σπουδών και μετάθεσης του καθηγητή πατέρα μου, μας έφεραν στην Αθήνα. Η επαρχία μας εκείνη την εποχή και η μικρή σε πληθυσμό πρωτεύουσά της, έως τον Εμφύλιο που διπλασιάστηκε ο πληθυσμός της από τους χαρακτηρισμένους ως ανταρτόπληκτους, που κατοίκησαν για πολλά χρόνια σε παράγκες στις παρυφές της πόλης, δεν είχε πνευματική ζωή. Δεν είχε δημοτική βιβλιοθήκη, δεν είχε αίθουσα θεάτρου, δεν είχε γκαλερί για εκθέσεις ζωγραφικής, δεν είχε μουσική ζωή, εκτός από την μπάντα του Δήμου που έπαιζε στις παρελάσεις, στις εθνικές εορτές που χόρευαν τα σχολεία τσάμικα στις πλατείες και σε κάποιες κηδείες επωνύμων τοπικών αξιωματούχων. Υπήρχαν, βέβαια, δύο αίθουσες κινηματογράφου και, θα έλεγα με έκπληξη, ενημερωμένες, αφού εκεί πρωτοείδαμε και Ντε Σίκα και Ροσελίνι και Μπολονίνι και Ορσον Ουέλς και Ζεράρ Φιλίπ, βέβαια στα κλεφτά, αφού απαγορευόταν το σινεμά από το σχολείο, που με «απόσπασμα» ιερέα, χωροφύλακα και καθηγητή έμπαινε στις αίθουσες προβολής, συνελάμβανε τους σκαστούς και έπεφτε πενθήμερη αποβολή και διαγωγή κοσμία!

Οσοι συμμαθητές είχαν την τύχη να έχουν οικογενειακή βιβλιοθήκη, όπως εγώ, τότε εθιστήκαμε με πάθος στην ανάγνωση όποιου τυπωμένου χαρτιού έπεφτε στα χέρια μας. Οι υπόλοιποι, και κυρίως οι συμμαθητές που έρχονταν στο Γυμνάσιο από δέκα περίπου χωριά και κωμοπόλεις γύρω από την πρωτεύουσα με το πρωϊνό λεωφορείο και έφευγαν με το μεσημεριανό, δεν είχαν καμία πρόσβαση, ούτε στο σινεμά, εκτός από τις προβολές που γίνονταν ομαδικά από το σχολείο, για τις οποίες βέβαια πληρώναμε με χρήματα των γονιών μας. Βλέπαμε κυρίως αμερικάνικα, πολεμικές ταινίες και «Επίκαιρα» του Εμφυλίου και των νικών κατά των Ναζί. Αποβάσεις και εκπαίδευση πιλότων! Ετσι, το μόνο εκείνα τα σκοτεινά χρόνια μιας ανάπηρης γενικής παιδείας (ευτυχώς είχαμε ταμένους δασκάλους στο σχολείο και μάθαμε γερά ελληνικά!) μέσο διοχέτευσης της εφηβικής περιουσίας ήταν το ποδόσφαιρο. Μόνο ένα Γυμνάσιο από τα πέντε της πόλης, τρία Αρρένων και δύο Θηλέων, είχε μπασκέτες, αλλά οι γυμναστές της παλιάς εκπαίδευσης που είχαν στη Γυμναστική Ακαδημία δε γνώριζαν τους κανόνες του παιχνιδιού, έτσι μας εφοδίαζαν με μια μπάλα και απλώς προσπαθούσαμε να βάλουμε καλάθι από κοντά και από μακριά, αποσπώντας το θαυμασμό των συμμαθητών μας.

Ετσι μόνο το ποδόσφαιρο είχε γίνει το αναγκαίο και δημοφιλές άθλημα. Η πόλη μας είχε τρεις επαγγελματικές ποδοσφαιρικές ομάδες που μετείχαν σε εσωτερικά πρωταθλήματα και ο νικητής μετείχε σε αγώνες περιφέρειας. Οι παίχτες ήταν ντόπιοι, από την περιφέρεια ερασιτέχνες βέβαια – δεν είχε ακόμη οργανωθεί επαγγελματικό ποδόσφαιρο. Ετσι τα ταλέντα των γηπέδων θα μπορούσες να τα συναντήσεις υπαλλήλους σε μαγαζιά της πόλης, στον Δήμο, αλλά και να σου τύχει να είναι οι γυμναστές στο σχολείο σου! Εγώ είχα γείτονα τον καλύτερο εκείνη την περίοδο παίχτη της πόλης, μας χώριζε μια μεσοτοιχία. Σέντερ φορ ευέλικτος και με ευχέρεια σουτ και στα δύο πόδια.

Μέσα στις τάξεις συνυπήρχαμε θαυμαστές και οπαδοί και των τριών ομάδων. Δε θυμάμαι να είχαμε ποτέ εμπλακεί σε επεισόδια, σε καυγάδες και μάχες. Εντονες συζητήσεις υπήρχαν, κριτικές συχνά ακραίες των παιχνιδιών και των παιχτών σε πηγαδάκια μετά το ματς στο κεντρικό πάρκο της πόλης. Στο ίδιο πάρκο μαζευόμασταν και μετά από ματς που είχαμε παρακολουθήσει από το ραδιόφωνο μεταξύ των μεγάλων ομάδων της πρωτεύουσας. Ηταν τότε που είχε όλους μας αναστατώσει του Διακογιάννη η φωνή στην περιγραφή των αγώνων.

Μέγα γεγονός ήταν η επίσκεψη στην πόλη μας για ένα φιλικό ματς του Ολυμπιακού Πειραιώς με τον Ολυμπιακό της πόλης μας για φιλανθρωπικό σκοπό. Τότε μας δόθηκε η ευκαιρία να δούμε από κοντά, και στα αποδυτήρια μετά τον αγώνα, τον Μουράτη, τον Κοτρίδη, τον Σιδέρη, τον Μπέμπη, μυθικά για την εποχή μας ονόματα. Δε θυμάμαι ποτέ, ούτε σε τρικούβερτες ήττες κάποιας τοπικής ομάδας να ξεφεύγουν τα πράγματα σε βιαιότητες, χυδαιότητες και μάχες ή πετροπόλεμο. Τέτοια φαινόμενα εμφανίστηκαν και στην επαρχία, όταν το ποδόσφαιρο έγινε επαγγελματικό, με ιδιοκτήτες λεφτάδες, έμμισθους παίχτες και μεταγραφές. Οταν βέβαια γέμισε και η επαρχία, πολύ αργότερα, με ξένους επαγγελματίες παίχτες, τα πράγματα έφτασαν στα γνωστά στους πάντες, θλιβερά και συχνά εγκληματικά δρώμενα.

Εγώ πήγαινα στο γήπεδο και όταν είχε αρχίσει να γίνεται επαγγελματικό και έπαιρνα μαζί μου και την κόρη μου, με τη σημαία της ομάδας και κασκόλ. Ωσπου η χυδαιότητα των συνθημάτων, η επιθετικότητα των εχθρικών μεταξύ τους οπαδών, όχι μόνο με απομάκρυνε από τα γήπεδα, αλλά το πρώτο που κάνω παίρνοντας μια εφημερίδα είναι να απομακρύνω και να βγάλω τις αθλητικές σελίδες. Και πιστέψτε με, ήταν τόσος ο θαυμασμός μου για το άθλημα το ποδοσφαίρου, ώστε παλιότερα είχα γράψει κείμενο στις σελίδες της επιφυλλίδας μου, όπου εξέταζα τη «θεατρικότητα» του ποδοσφαίρου.

Είναι άραγε τυχαίο που τον ποδοσφαιρικό αγώνα τον ονομάζουμε «παιχνίδι» και τη δράση «παίζω ποδόσφαιρο», όπως μιλάμε για μια θεατρική παράσταση; Παίζω ποδόσφαιρο και παίζω θέατρο στην έξοχη γλώσσα μας είναι μια εξαίσια πράξη που περιέχει στη ρίζα της την έννοια του «παιδός». Όλα τα ρήματα της ελληνικής γλώσσας που τελειώνουν σε -ζω λέγονται θαμιστικά, δηλαδή δηλώνουν αυτό που γίνεται «θαμά», συχνά εξού και «θαμώνας», όποιος συχνάζει κάπου. Αρα το «παίζω» σημαίνει πράττω, δρω, κάνω μια πράξη, μια ενέργεια που συνηθίζει να χαίρεται και εκτονώνει το παιδί! Και το παιδί, όταν παίζει, δεν έχει άλλο σκοπό από τη χαρά της εφαρμογής των κανόνων που έχουν τεθεί, τη χαρά των δεξιοτήτων που επιστρατεύει για να επιτύχει το στόχο του που δεν είναι άλλος από το επίτευγμα των σταδίων, την υπερπήδηση των εμποδίων, τους ελιγμούς για την αποφυγή των παγίδων και την απόλαυση της νίκης, όταν συνυπάρχει και ανταγωνισμός.

Ζούμε σε μιαν εποχή που όλοι οι αγώνες που εφηύρε μέσα στους αιώνες ο άνθρωπος για να ασκεί την εφευρηματικότητά του, τη φαντασία του, την αγωνιστικότητά του, να αξιοποιεί τις γνώσεις του, να διοχετεύει τις στρατηγικές και τακτικές του τεχνικές, έγιναν κερδοσκοπικό μέσο, εμπορικό κεφάλαιο και επαγγελματικό μέσο πλουτισμού και στάδιο προετοιμασίας εισόδου στον πολιτισμό, την κοινωνική, την πολιτισμική καριέρα, μεταποιήθηκε το παίγνιο σε συμπαιγνία συμφερόντων και εφαλτήριο κοινωνικής ανόδου. Το ποδόσφαιρο σήμερα είναι στα χέρια του κεφαλαίου και αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα. Ρίξτε μια ματιά στην «πιάτσα» και θα διαπιστώσετε πως το ποδόσφαιρο διεθνώς ανήκει κυρίως στις δράσεις, στα σχέδια, στις επιδιώξεις των νόμων του διεθνούς εμπορίου. Δεν υπάρχει καμιά διαφορά στη διακίνηση των εμπορικών προϊόντων ανάμεσα σε ένα άρωμα, ένα αυτοκίνητο, ένα καπέλο, ένα φάρμακο και έναν ποδοσφαιριστή, έναν προπονητή. Ετσι και ο φίλαθλος μετατράπηκε σε οπαδό, όπως ένα πολίτης έγινε αγοραστής ενός προϊόντος που έχει τη δυνατότητα να διαφημίζεται, να ανταγωνίζεται με βάση τους νόμους της αγοράς, να αλλάζει κεφαλαιούχο, να αλλάζει περιτύλιγμα, να αλλάζει ονομασία.

Το ποδόσφαιρο είναι πλέον ένα οικονομικό προϊόν και ανήκει στον ίδιο κύκλο δραστηριοτήτων που ανήκουν όλα τα προϊόντα που πωλούνται στα ράφια των σούπερ μάρκετ, στις κάβες κρασιών, στις βιτρίνες έτοιμων φορεμάτων και στις μάντρες των προς πώληση ή μεταχειρισμένων αυτοκινήτων. Και βεβαίως υπάρχουν οι θαυμαστές κάθε προϊόντων που μετατρέπονται σε αγοραστές. Το βλέπουμε εξάλλου στο δρόμο, κυκλοφορώντας. Περνάνε δίπλα μας συνάνθρωποι με ρούχα ή τσάντες ή ομπρέλες με περήφανη τη φίρμα τους τυπωμένη. Δημόσιος τρόπος να τιμήσεις τον παραγωγό που σου επέβαλε τη φόρμα του. Διότι δε φτάνει που αγοράζεις το προϊόν του, γίνεσαι και διαφημιστής του δωρεάν.

Το δαιμόνιο, όμως, των πωλητών ποδοσφαιρικού φανατισμού είναι αξεπέραστο. Δημιουργούν φανατικούς οπαδούς, με τρόπο ώστε ο οπαδισμός να μιμείται κάθε κοπαδισμό, κάθε μετατροπή αφοσίωσης σε μια ιδέα, μόδα, τρόπο, στυλ, τάση, φόρμα σε αγελαία, άκριτη, ενστικτώδη και κτηνώδη προσκόλληση, όπως οι μύγες ορμάνε στο ψοφίμι.