Μεταμορφώσεις, μεταστροφές, μεταβάσεις, μετασχηματισμοί

Εχοντας την ευκαιρία να συνεργαστώ σε μια σειρά ραδιοφωνικών εκπομπών για τα 200 χρόνια από το 1821 με τον Βασίλη Παναγιωτόπουλο, τον κορυφαίο ιστορικό για την περίοδο,  μέλος της μεγάλης σχολής που μεταπολεμικά άλλαξε τη ματιά μας για την ιστορία και συγκρότηση του νεότερου Ελληνισμού, τον ρώτησα τι μας λείπει ως έρευνα για την περίοδο. Ο Παναγιωτόπουλος ανήκει σ’ εκείνη τη φουρνιά δασκάλων που δεν δίνουν τις εύκολες απαντήσεις, δίνουν σαφείς οδηγίες αλλά όχι εύκολες απαντήσεις – λειτουργούν σωκρατικά θα έλεγε κάποιος – οδηγώντας τους συνομιλητές τους στις απαντήσεις. Οι άνθρωποι ήταν η μονολεκτική του απάντηση. «Λείπουν οι άνθρωποι. Τόσα πράγματα, τόσα ταξίδια… πώς τα έκαναν, τι σκεφτόντουσαν, τι κίνητρα είχαν» συμπλήρωσε.

Ο ίδιος βέβαια τα τελευταία 20 χρόνια έχει φροντίσει να ανοίξει αυτό τον δρόμο , με την εμβληματικη του συνεισφορά στην «Ιστορία του Νέου Ελληνισμού» αλλά και τη συνολική του έρευνα για τη Φιλική Εταιρεία. Εβαλε έτσι μια νέα διάσταση και απέδωσε την πρέπουσα σημασία στη συνωμοτική οργάνωση του Ελληνισμού αλλά και στις δαιδαλώδεις συχνά πορείες του στον εταιρισμό που οδήγησε αφενός στη σύνδεση του Ελληνισμού με τον ευρωπαϊκό παράγοντα αλλά και στην αποτελεσματική οργάνωση της Ελληνικής Επανάστασης σε ιδεολογικό και οικονομοτεχνικό επίπεδο. Το άρθρο εκείνο οδήγησε φέτος σε μια νέα σειρά ερευνών γύρω από το κομμάτι της Φιλικής Εταιρείας αλλά και το θέμα της συγκρότησης ενός ελληνικού εταιρισμού ( ο γράφων αφιέρωσε σειρά άρθρων και παρεμβάσεων για τη ΦΕ αλλά και για το θέμα της συγκρότησης του εταιρισμού στην πορεία προς την Επανάσταση).

Με τα άλλα δυο πρόσφατα  βιβλία του, τους «Δύο πρίγκιπες στην Ελληνική Επανάσταση» αλλά κυρίως με την αποκατάσταση της επαναστατικής πορείας ενός ελάσσονα αγωνιστή όπως εκείνης του Κωνσταντίνου Καντιώτη (Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών), ανέδειξε και έφερε στο φως επαναστατικές πορείες και διαδρομές σ’ ένα αντεπαναστατικό σύμπαν οι οποίες εκπλήσσουν με την κινητικότητα και τον δυναμισμό τους ακόμα και σήμερα.

Οι 4 τίτλοι

Τέσσερα βιβλία που παρουσιάζουμε σήμερα κινούνται σε αυτή την κατεύθυνση, δηλαδή της παρακολούθησης της πορείας προεπαναστατικών και μετεπαναστικών οδών, ανθρώπων που μεταμορφώνονται στην πορεία προς αυτή, μεταστρέφονται για να συμμετάσχουν σε αυτή, μεταβαίνουν σε πρωτόγνωρες καταστάσεις και εν τέλει μετασχηματίζονται σε νέα πολιτικά υποκείμενα.

Ο Νίκος Ροτζώκος επιχειρεί να διερευνήσει τα δίκτυα και τη συνωμοτικότητα στο «Οργανώνοντας την Επανάσταση του 1821. Η Φιλική Εταιρεία, ο Χριστόφορος Περραιβός και τα αυτοκρατορικά συνωμοτικά δίκτυα στην Ανατολική Μεσόγειο» (ΕΑΠ, 2021). Εστιάζει στον Χριστόφορο Περραιβό και αυτή η επιλογή του έχει νόημα, καθώς ο Περραιβός είναι ένα κομβικό πρόσωπο στη μετάβαση από έναν εταιρισμό που κινείται από έναν πιο κλειστό κύκλο σ ένα πιο διευρυμένο, σε μια μεταφορά ρεπουμπλικανικών ιδεών σε μεγαλύτερο εύρος αλλά και ως σημείο μιας πορείας ενός ανθρώπου που φέρεται να είναι ακόμα και εξώγαμο παιδι κάποιου μοναχού που μεταμορφώνεται σ’ έναν ώριμο επαναστάτη, ακολουθεί την κινητικότητα της εποχής του και σχηματίζει ένα δικό του νήμα που του επιτρέπει να ισορροπεί ανάμεσα στον κόσμο των αυτοκρατοριών και να εντάσσεται παράλληλα και στο σχήμα της εθνικής ιδέας. Το βιβλίο του Ροτζώκου δεν επιλύει το θέμα του εταιρισμού προφανώς. Δεν υπάρχουν κομμάτια όπως ο τεκτονισμός ή ο τελικός ρόλος του Καποδίστρια σε όλα αυτά τα δίκτυα, αλλά είναι ένας κρίσιμος κρίκος σε αυτό το νέο πεδίο έρευνας και συμβάλλει στη θεσμοποίησή της και παρακολουθεί τη μεταμόρφωση του άγουρου και αφελούς ελληνικού επαναστατικού κινήματος σε μια ώριμη συνωμοτική πράξη με πολιτικές και ιδεολογικές διαστάσεις.

Ο Διονύσης Τζάκης είναι από τους ερευνητές του 1821, της παλαιότερης γενιάς ιστορικών που παρακολουθώ πάντα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Βασικός συντελεστής στην Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, με ιδιαίτερα σημαντικές παρεμβάσεις  όπως η αλλαγή της θέασης για τους πελοποννήσιους προύχοντες κάνει την εμφάνισή του φέτος με τη βιογραφία του Καραϊσκάκη, με τον οποίο έχει ασχοληθεί αναλυτικά και στο παρελθόν: «Η μεταστροφή του Καραϊσκάκη. Από τον κλεφταρματολό στον επαναστάτη» (ΕΑΠ, 2021). Οι βιογραφίες των πρωταγωνιστών του ’21 δεν είναι μια απλή υπόθεση, ο Κολοκοτρώνης πήρε χρόνο για να βιογραφηθεί και από μια πατρική φιγούρα του Εθνους να αναλυθεί η μετατροπή του από καταδιωκόμενος κλέφτης της Πελοποννήσου σε αρχιστράτηγο της Επανάστασης. Η νέα τύπου Επανάσταση απαιτούσε και νέους επαναστάτες όπως επισημαίνει ο Β. Παναγιωτόπουλος και ο Τζάκης ακολουθώντας αυτή τη γραμμή προσπαθεί να παρακολουθήσει την αναπροσαρμογή του Καραϊσκάκη στο κοινωνικό, πολιτικό και στρατιωτικό πεδίο. Δεν έχει να κάνει μόνο με την αποκατάσταση μιας βιογραφικής πορείας αλλά και με την αποδόμηση μιας στερεοτυπικής εικόνας που συνοδεύει τους αγωνιστές και πρωταγωνιστές του ’21 σχεδόν μηχανικά και εμποδίζει και την ιστορική προσέγγισή τους. Αν ο Κολοκοτρώνης και ο Καραϊσκάκης άργησαν να βρουν την ιστορική τους θεραπεία τι να πει κάποιος για τον Παπαφλέσσα ή άλλους που ακόμα περιμένουν. Ο Τζάκης μελετά τη μεταστροφή του Καραϊσκάκη μέσα από τα στρατόπεδα της Ρούμελης και τον μετασχηματισμό του από Αρματολό και Κλέφτη σε γενικό αρχηγό.

Το τρίτο βιβλίο θα έλεγα είναι μια μικρή έκπληξη και αφορά την τύχη των αγωνιστών που πολέμησαν μαζί με τον Υψηλάντη. Πρόκειται για το πόνημα του Γεώργιου Γκέκα «Η επιστροφή. Αγωνιστές του Αλ. Υψηλάντη στον δρόμο για την Ελλάδα 1822/1823» (Καπόν, 2019). Η μετάβαση από τα πολεμικά μέτωπα και τις παραδουνάβιες ηγεμονίες  και μετά η επιστροφή στην Ελλάδα μέσω των καναλιών του ελβετικού Φιλελληνισμού περιγράφονται στη διεισδυτική, ενδιαφέρουσα και σε πολλά σημεία συγκινητική έρευνα και αφήγηση του Γεωργίου Γκέκα. Η πολεμική εμπλοκή, η αναζήτηση καταφυγίου, η εξασφάλιση της ασφάλειας για την οικογένεια αλλά και η επιστροφή στην πατρίδα για 158 τελικά. Ο Γκέκας πάει βαθιά, αναζητά ονόματα, προσωπικές και συλλογικές διαδρομές, ανθρώπους που πολεμούν, προσπαθούν να επιβιώσουν, να επιστρέψουν στην πατρίδα. Ελάσσονες θεωρητικά αγωνιστές, που πολέμησαν γενναία σ’ έναν εξ ορισμού δύσκολο αγώνα και βρίσκονται σε μια συνεχή φάση μετάβασης.

Τέλος από τη νέα γενιά ιστορικών έρχεται το βιβλίο της Σωτηρούλας Βασιλείου «Ανταμοιβές των αγωνιστών της Ελληνικής Επανάστασης 1828-1844» (Παπαδόπουλος, 2021) για την τύχη των αγωνιστών από τη μετεξέλιξη της Επανάστασης σε πολιτικό υποκείμενο εκείνο της κρατικής οντότητας και μέχρι το 1844. Ο μετασχηματισμός των ηρώων από στρατιώτες, κυρίως άτακτων σε θεσμικά πρόσωπα άξια τιμής και επιβράβευσης είναι μια ενδιαφέρουσα διαδικασία που παρακολουθεί παράλληλα και τις ζωές τους μετά από το πεδίο της μάχης. Η έρευνα της Βασιλείου οριοθετεί ένα πεδίο γύρω από το οποίο υπήρχαν επίσης πολλές στερεοτυπίες καθώς και το χτίσιμο μια ιστορικής « αδικίας».  Οι πρωταγωνιστές της Επανάστασης μετασχηματίζονται εντός του ελληνικού κράτους δημιουργώντας την πρώτη γενεαλογία ηρώων αλλά και μια ξεχωριστή κατηγορία στην ιστορία του Ελληνισμού.

Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης είναι ιστορικός, καθηγητής στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης

{1BSYG}Γεώργιος Ι.Γκέκος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η επιστροφή{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. ΚΑπόν, σελ. 192{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 19,30 ευρ{4BTIM}ώ

{1BSYG}Σωτηρούλα Βασιλείου{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ανταμοιβές των αγωνιστών της Ελληνικής Επανάστασης 1828 – 1844{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Παπαδόπουλος, σελ. 392{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 20 ευρ{4BTIM}ώ

{1BSYG}Νίκος Ροτζώκος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Οργανώνοντας {LF}της Επανάσταση {LF}του 1821{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ.ΕΑΠ, σελ. 224{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρ{4BTIM}ώ

{1BSYG}Διονύσης Τζάκης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η μεταστροφή {LF}του Καραϊσκάκη{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. ΕΑΠ, σελ. 248{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ