Επιχείρηση και Ηθική: συγκοινωνούντα δοχεία;

Ο Παναγιώτης Ι. Ηλιόπουλος είναι διδάκτωρ Φιλοσοφίας, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων καθώς και στο Πανεπιστήμιο Bogazici στην Κωνσταντινούπολη. Στο νέο του σύγγραμμα, Η Ηθική του Επιχειρείν ως Εφαρμοσμένη Ηθική (Παπαζήσης), αναδεικνύει ένα σημαντικό κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό πρόβλημα. Πιο συγκεκριμένα, συλλαμβάνει την επιχείρηση ως νοηματικό ορίζοντα, όπου μπορούν να διαμορφωθούν και να εφαρμοστούν ηθικές αρχές και αξίες, με απώτερο στόχο την πνευματική ανάπτυξη του ανθρώπινου υποκειμένου μέσα από τις πρακτικές του εντός της επιχείρησης. Ο συγγραφέας στον πρόλογο του έργου υποστηρίζει ότι η επιχείρηση και το επιχειρείν εμφιλοχωρούν «κάθε ανθρώπινη δράση, όχι μόνο [την] εταιρική ή [την] εμπορική. Τόσο σε ζητήματα αυτονομίας σε μια κοινωνία πολιτών και αγοραστών όσο και αυτονομίας σε έναν χώρο ηθικών και κοινωνικών υποκειμένων, η διάσταση είναι κοινωνική: η κατάκτηση ενός επιπέδου ηθικότητας οδηγεί στη διασφάλιση των θεσμών, των εταιρειών, του ίδιου του πράττειν, ως γενικότερη προστασία του επιχειρείν».

Η προβληματική μπορεί να γίνει αντιληπτή αν τη συγκρίνουμε με εκείνη που έθεσαν o Charles Fourier, o Étienne Cabet κ.ά. όταν τέθηκε το πρόβλημα των συνθηκών εργασίας και ακόμη η φύση της εργασίας στα νέα δεδομένα που εμφανίζονταν από τις βιομηχανίες του 19ου αιώνα. Η φιλοσοφία βρισκόταν αντιμέτωπη με ένα νέο πρόβλημα: η βιομηχανία έπρεπε να αποτελέσει τη δίοδο για την ανάπτυξη και τη θεμελίωση μιας πολιτικής κατάστασης που θα επέτρεπε τη διασφάλιση των απαιτήσεων και των συμφερόντων των εργατών.

Βέβαια, οι προαναφερθέντες περιορίζονταν στην ιδεολογία του ιδεατού σοσιαλισμού, ενώ ο Π. Ηλιόπουλος δεν προβαίνει σε τέτοιες αναγνωρίσεις καθώς θεωρεί πως το κεφαλαιώδες στο επιχειρείν είναι η απόσπαση από μεσσιανικά σχήματα λειτουργίας και από δεσμεύσεις σε ανάλογες τυπολογίες. Χρησιμοποιώντας το αρετολογικό σύστημα του Αριστοτέλη κατορθώνει να διαμορφώσει ένα ηθικό σύστημα μέσα στον επιχειρηματικό χώρο, το οποίο αφενός προσδίδει ανθρωπιστικό χαρακτήρα στην επιχείρηση και αφετέρου τονίζει τη λειτουργία της επιχείρησης ως πολιτισμικού και οικονομικού φορέα, ο οποίος διοχετεύει το πολιτισμικό και το οικονομικό κεφάλαιό του μέσα στην κοινωνία ή στις κοινωνίες που εδρεύει. Παρέχει υλικά αγαθά, προϊόντα, υπηρεσίες και ταυτόχρονα τρόπους συμπεριφοράς, αξίες, κανόνες, ανάγκες για νέους νόμους που οφείλει να θεσπίσει η εκάστοτε πολιτεία, όπως η προστασία των εργαζομένων από σεξουαλική παρενόχληση, mobbing κ.ο.κ.

Η επιχείρηση είναι άρρηκτα συνδεμένη με τη δημόσια σφαίρα. Γι’ αυτόν τον λόγο είναι αναγκαία η ύπαρξη διοικητικών στελεχών με ηθικές αρετές που αποβλέπουν στην ευδαιμονία των ιδίων, των συνεργατών τους και της επιχείρησης. Χρειάζονται επίσης ενάρετοι υπάλληλοι που θα μαθαίνουν τις αρετές μέσω των παραδειγματικών πράξεων των διοικητικών συνεργατών τους, μέσα από τη θεμελίωση και την εφαρμογή του αρετολογικού προτύπου ως κυρίαρχου κανόνα εντός της επιχείρησης – χωρίς βέβαια να διέπεται από κάποιον δεοντολογικό χαρακτήρα – και μέσω της εσωτερικής τους πειθαρχίας. Η αρετή, εδώ, στις καταφάσεις του βιβλίου δεν είναι τίποτε λιγότερο από μια άριστη ικανότητα, της οποίας τα οφέλη εκβάλλουν στην ανθρώπινη δραστηριότητα. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι «οι [αριστοτελικές] αρετές συσχετίζονται με την εξισορρόπηση καταστάσεων και προωθούν την ευτυχία σε όλους τους τομείς της δραστηριότητας του ατόμου. […] Η αρετή του ανθρώπου εμφαίνεται στην πράξη και στην εφαρμογή των ηθικών αρχών, καθιστώντας όποιον κατέχει αυτή την ικανότητα ευδαίμονα. […] Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη μπορεί να συγκροτήσει θεμελιακά την έννοια της κοινής ευθύνης σε μια επιχείρηση και το άτομο της επιχείρησης να γνωρίσει τη σημασία της ίδιας της προαίρεσης και της ευθύνης, ώστε να υπηρετείται, αντί να κωλύεται, η εργασιακή δυναμική. […] Οπως η Πόλις προηγείται εκ φύσεως από τον καθένα που μετέχει σε αυτήν, έτσι και οι γενικοί σκοποί και η πραξιολογία της επιχείρησης προηγούνται από τους αντίστοιχους του εργαζομένου, χωρίς ωστόσο τούτη η έμφαση να παραβιάζει, να καταπατά, ή να απορρίπτει τα διαφέροντα και την ευημερία του μέρους. Ο άνθρωπος δεν υπόκειται σε παρακμή εντός της αριστοτελικής πολιτικής, δεν παραμερίζεται. Το ίδιο θα πρέπει να επιτευχθεί και μέσα στην κοινότητα που είναι η επιχείρηση».

ΜΙΑ ΝΕΑ ΗΘΙΚΗ. Η επιχείρηση μπορεί να διαμορφώσει μια νέα ηθική εντός της δημόσιας σφαίρας και η δημόσια σφαίρα να θέσει τα ηθικά αιτήματά της εντός της επιχείρησης, όπως ο σεβασμός στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, κ.ο.κ. Ο σκοπός της επιχείρησης δεν πρέπει να είναι το κανιβαλιστικό κέρδος, όπως υποστηρίζει ο οικονομολόγος Milton Friedman, αλλά η κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική ελευθερία, «για τον λόγο ότι η αποστολή της [επιχείρησης] είναι να προάγει την ανάπτυξη, και η ανάπτυξη εξαρτάται από την ικανότητα κατάκτησης της ελευθερίας». Κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική ανάπτυξη: τρεις στόχοι που εγκολπώνονται στην ηθική του επιχειρείν, δηλαδή την ηθικοπλαστική διαδικασία εντός της επιχείρησης.

Εν κατακλείδι, ο Π. Ηλιόπουλος επαναπροσδιορίζει μια σημαντική προβληματική των σύγχρονων κοινωνιών υπό το πρίσμα της διαυγούς φιλοσοφικής διανόησης προβάλλοντας το εξής ερώτημα: μπορούν να είναι ανθρώπινες οι επιχειρήσεις εν τέλει ή πρέπει να τις θεωρούμε μηχανές παραγωγής κέρδους και οποιοδήποτε άλλο ζήτημα, όπως η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η οικολογική κρίση, κ.τ.λ., οφείλει να παραγκωνίζεται; Η απάντηση είναι πως μπορούν να είναι ανθρώπινες αλλά και περισσότερο αποτελεσματικές, αρκεί να εμπιστευθούμε μια αντικειμενική λειτουργική ηθική, που δεν αυτοπεριορίζεται σε ένα θεωρητικό περίγραμμα: μια ηθική εν γένει του ανθρώπινου επιχειρείν.

Ο Γ. Μιχαηλίδης είναι μεταφραστής, υπεύθυνος της οργανωτικής επιτροπής του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας IWPR (Institute for World Philosophical Research).