Από την αγέλη στο άτομο

Βλέποντας, όπως όλοι μας, τις εικόνες με τις συναθροίσεις εκατοντάδων συμπολιτών μας σε πλατείες και πεζοδρόμια με έναν καφέ στο χέρι σε αυτές τις οδυνηρές εποχές της πανδημίας, προσπάθησα συχνά να εξηγήσω αυτές τις εκδηλώσεις. Εθισμένος αυτονόητα από την επαφή μου, χρόνια πολλά, επαγγελματικά με το θέατρο, γνωρίζω, όπως όλοι άλλωστε οι εκάστοτε θεατές, πως η θεατρική πράξη συχνότατα καταφεύγει σε δύο ειδών μονολόγους: ένας ήρωας μονολογεί απευθυνόμενος σε έναν, περισσότερους ή και πλήθος ακροατών ή και συνομιλητών, ή μονολογεί εκφράζοντας τις απορίες ή τα πάθη ή τους φόβους του κατ’ ιδίαν. Αλλά στο θέατρο αυτό το «κατ’ ιδίαν» γίνεται φωναχτά, ώστε το κοινό να αντιληφθεί τους προβληματισμούς ή τα σχέδια του ήρωα. Ο θεατής σ’ αυτή την περίπτωση πρέπει να αντιληφθεί πως γίνεται προνομιακός ακροατής μιας τελείως προσωπικής και μονήρους προβληματικής των αδιεξόδων ή των προοπτικών ή και μυστικών προθέσεων του ήρωα.

Οπως και στη ζωή συμβαίνει, βρισκόμαστε στην ανάγκη να εκθέσουμε στους άλλους τις απόψεις μας, τα σχέδιά μας, τις προτάσεις μας για τα οικογενειακά ή τα κοινά προβλήματα, τους φόβους μας, συχνότατα να επιστρατεύσουμε τις εμπειρίες μας για να ενισχύσουμε τις προτάσεις μας ή για να αποκαλύψουμε κάποιες ενέργειές μας που προκάλεσαν εντύπωση ή αντιθέσεις ή απορίες. Αλλά υπάρχουν και επαγγελματικές στρατηγικές που εκδηλώνονται με οργάνωση δημόσιου λόγου. Ετσι, π.χ., υπάρχουν οι αγορεύσεις πολιτικών, είτε σε προεκλογικές συγκεντρώσεις είτε στο κοινοβούλιο, οι πανηγυρικοί σε επετείους εθνικές ή θρησκευτικές, οι επαναστατικές εκρήξεις που εξεγείρουν τα πλήθη, τα φανατίζουν ή και τα ωθούν σε εγκληματικές ενέργειες εναντίον πολιτικών, φυλετικών ή θρησκευτικών αντιπάλων. Ενας ιεροκήρυκας μονολογεί ρητορεύοντας από τον άμβωνα, ένας συνήγορος υπεράσπισης ή κατηγορίας στο δικαστήριο, ένας καθηγητής εξηγώντας στους μαθητές ή στους φοιτητές του φαινόμενα, γεγονότα ή προοπτικές ή απορίες για τα προβλήματα που συναντά κανείς στην έρευνα. Ενας ειδικευμένος αστυνομικός εκθέτει, ομιλώντας στους συναδέλφους του ή στους ανακριτές, την ερμηνεία που δίνει στην ύπαρξη τεκμηρίων που συνέλεξε σε μια εγκληματική πράξη. Ενας μάρτυρας σε ποινική ή οικονομική ή άλλη αστική υπόθεση, απαντώντας στις ερωτήσεις του ανακριτή, του δικαστή ή των διαδίκων, υποχρεούται να αναφερθεί αναλυτικά σε γεγονότα και στη λογική τους τεκμηρίωση σε συνεχή λόγο, δομημένο με εσωτερικά επιχειρήματα και λογικές αιτίες που διέπουν τις σχέσεις των γεγονότων μεταξύ τους. Ενας δάσκαλος στην τάξη, και ανάλογα, προφανώς, με την ηλικία, αλλά και τη διαπιστωμένη προσληπτική ικανότητα των μαθητών του, επί τρία τέταρτα που διαρκεί ένα μάθημα μονολογεί, αλλά και αναλυτικά δημιουργεί αφετηρίες, ώστε να ερωτηθούν οι μαθητές για τις απορίες τους, στις οποίες και πάλι απαντά με τεκμηριωμένο, σύντομο ή αναλυτικό λόγο. Αλλά και στις οικογενειακές, φιλικές, συντεχνιακές συναθροίσεις, συζητώντας για ποικίλα, ακόμη και επουσιώδη ή τετριμμένα γεγονότα, «ρητορεύουμε», θεμελιώνουμε, βάσει των απόψεών μας ή των επιθυμιών μας ή των αντιθέσεών μας, μικρές στη διάρκεια ή εκτενέστερες αντιμετωπίσεις με επιχειρήματα που στηρίζονται, εξάλλου, και στην ιδεολογική μας πανοπλία, συχνά αντίθετη με του συνομιλητή.

Υπάρχουν, βέβαια, και μονόλογοι απομνημονευμάτων του βίου, αφηγήσεις περιπετειών ή ακόμη και ταξιδιωτικές εμπειρίες ή εκπλήξεις. Εν γένει ο δημόσιος βίος μας απαιτεί συχνότατα να εκθέτουμε απόψεις και αντιρρήσεις σε όλα τα πεδία του κοινωνικού βίου. Δεν σημαίνει, βέβαια, πως ο καθένας που υπερασπίζεται τις ιδέες ή τις πράξεις του ή τις πολιτικές και ηθικές του προτιμήσεις είναι ρήτορας, με την αρχαία και έως σήμερα αναγνωρισμένη ειδικότητα. Παρ’ όλ’ αυτά, έστω και ασυνείδητα, δομεί τις απόψεις του και τις οργανώνει έτσι, ώστε να πείσει τον συνομιλητή ή ένα ευρύτερο ακροατήριο.

Δεν μου διαφεύγει πως ο πρώτος ορισμός για τη ρητορική ήταν του σοφιστή Γοργία που δογμάτιζε πως «η ρητορική είναι η τέχνη, η επιστήμη της πειθούς», όχι η επιστήμη της αλήθειας! Ως εκ τούτου, η ρητορική ως επιτήδευμα διάσημων ρητόρων αλλά και ως εργαλείο των καθημερινών μας συναλλαγών και συζητήσεων χρησιμοποιεί επιχειρήματα, όχι πάντα λογικώς πειστικά, αλλά επιστρατεύει τεχνάσματα που απευθύνονται στο θυμικό, στο θρησκευτικό, στο πολιτικό ή οικονομικό φαντασιακό του ακροατηρίου. Οταν, βέβαια, η πειθώ του ρήτορα στηρίζεται και σε αδιαπραγμάτευτες αλήθειες, είτε ιστορικά στέρεες είτε επιστημονικά, τότε γεννιούνται μεγάλα και ηθικά τίμια αποτελέσματα.

Το έπος και η ιστορία έχουν διασώσει καταλυτικές, θετικές ή αρνητικές, ωστόσο εκ του αποτελέσματος, πειστικές ρητορικές. Από τον Δημοσθένη, τον Ισοκράτη, τον Λυσία, τον Περικλή, τον ολέθριο Αλκιβιάδη ως τον Χαρίλαο Τρικούπη, τον Ελευθέριο Βενιζέλο, τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου, τον Γεώργιο Παπανδρέου, από τον Ηλία Τσιριμώκο έως τον Σπύρο Μαρκεζίνη και τους δικτάτορες Μουσολίνι, Περόν, Χίτλερ, Παπαδόπουλο που κατόρθωναν (δυστυχώς!) να μετατρέπουν τεχνηέντως, οι τελευταίοι, τον δήμο σε αγέλη.

Το θέατρο, όμως, μας προίκισε και με μιαν άλλη μονολογική συνθήκη, τον «εσωτερικό» μονόλογο, όπως ανέφερα και στην αρχή αυτού του κειμένου. Ο θεατής μιας παράστασης ακούει τον Αμλετ, λ.χ., να μονολογεί σε μια ντάπια του παλατιού της Ελσινόρης, εκφωνώντας το «Να ζει κανείς ή να μη ζει». Υποτίθεται πως ο ήρωας σκέφτεται, αλλά η συνθήκη υποχρεώνει να ακούμε τη σκέψη του. Περνάμε αυτή την εποχή αυτή τη δοκιμασία που μας επεφύλαξε η φύση με την επέλαση της στρατιάς των αόρατων ιών. Χάσαμε τους ρυθμούς μας, την τάξη και την προβλεπτικότητα των κοινωνικών συνθηκών. Πανικοβληθήκαμε από τη στρατηγική αυτών των δαιμόνιων τερατιδίων που μας πολιορκούν και μας αιφνιδιάζουν. Είναι εμφανής η αδυναμία μας προς το παρόν να αντιμετωπίσουμε την εισβολή, ευελπιστώντας πως η επιστήμη θα βρει το αντίδοτο.

Εν τω μεταξύ, τι κάνουν οι πολλοί; Ο,τι βλέπουμε καθημερινά στα μέσα ενημέρωσης. Αντιδρούν σαν αγέλη, όταν τα θηρία στο δάσος που καίγεται τρέχουν πανικόβλητα να βρουν ξέφωτο ή να φτάσουν στο ποτάμι ή και, μακάρι, στη θάλασσα. Ετσι και η πληθώρα των λαών, και μάλιστα ενδεικτικά, ανεξάρτητα από φυλή, θρησκεία, κουλτούρα, παράδοση και ανάλογες εμπειρίες φυσικών καταστροφών, θυμούνται ακριβώς τον νόμο της αγέλης, διαγράφουν την πορεία, αιώνες τώρα, του ανθρώπου από τα τέσσερα πόδια στην όρθια στάση και στα δύο πόδια και μαζεύονται σε ομάδες, με ένα ποτήρι στο χέρι, και καμώνονται τον αδιάφορο, ενώ στο βάθος της σκέψης (αν αυτό είναι σκέψη και όχι ζωώδες ένστικτο) σχηματίζεται η αντίληψη πως, αφού ο κίνδυνος είναι δεδομένος, θα τον αντιμετωπίσουμε «ηρωικά», προκλητικά, λεβέντικα. «Μια ζωή την έχουμε κι αν δεν τη γλεντήσουμε, τι θα καταλάβουμε, τι θα καζαντίσουμε», που έλεγε και το μεταπολεμικό άσμα!

Γιατί όλος αυτός ο πανικός της αγέλης; Γιατί αρνιόμαστε να δούμε κατάματα τον εαυτό μας. Οι αρχαίοι κατέφευγαν στα μαντεία, οι θρησκείες στην εξομολόγηση και ο άθεος Φρόιντ στην ψυχανάλυση. Ο εμετός του εαυτού είναι μια λυτρωτική, ψυχική αποτοξίνωση. Τώρα που η αναγκαία συνθήκη της πανδημίας μάς οδηγεί στους εγκλεισμούς και στην απομόνωση, ιδού πεδίον λαμπρόν επιστροφής στον εαυτό μας, στην πανάρχαια μέθοδο του Πυθαγόρα: «Τι έπραξα, τι δεν έπραξα, τι έπρεπε να πράξω και δεν έπραξα, τι δεν έπρεπε να πράξω και το έπραξα;».

Οι μανιακοί σκακιστές, όταν δεν έχουν διαθέσιμο αντίπαλο, παίζουν μόνοι τους εναντίον του εαυτού τους. Αντιμετωπίζουν τον εαυτό τους ως αντίπαλο και τον χειρίζονται τίμια ως αντίπαλο και, αν κάνει λάθη, τον νικούν, αν κάνουν αυτοί λάθος, τους νικά εκείνος. Οι αγελαίοι πληθυσμοί, όταν πανικοβάλλονται, υπακούουν σε βουκόλους.