Η Ελλάδα τον καιρό του Οθωνα

Αναφερόμαστε στο 1821 – λόγω της επετειακής συγκυρίας – και αναπόφευκτα, ως ένα σημείο, του δίνουμε τη διάσταση μιας στατικής χρονολογίας. Είναι, ωστόσο, μια δυναμική διαδικασία που είχε προεργασία, αλλά και συνέχεια, καθώς δημιούργησε τις προϋποθέσεις για τις νέες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες. Ο μετασχηματισμός από την επαναστατική έκρηξη προς το ελληνικό κράτος δεν ήταν μια γραμμική διαδικασία. Η οθωνική διακυβέρνηση που ανέλαβε τελικά την υλοποίηση αυτού του εξαιρετικά δύσκολου έργου είχε να αντιμετωπίσει βασικά ζητήματα και αδιανόητες αρχικά δυσκολίες, όχι μόνο σε επίπεδο νοοτροπιών αλλά και σε επίπεδο στοιχειωδών αναγκών. Αντίκρισε εξαρχής μια πρωτεύουσα ερειπίων, άνυδρη και με έλλειψη φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος γύρω από την οποία έπρεπε να συγκροτηθεί το νέο κράτος. Ενα νέο κράτος που χαρακτηριζόταν από μεγάλη φτώχεια, έντονη παρουσία του θρησκευτικού στοιχείου αλλά και έλλειψη θεσμών: αυτά ήταν ορισμένα από τα δεδομένα που κλήθηκε να διαχειριστεί η οθωνική διοίκηση. «Η Αθήνα ήταν ένας σωρός ερειπίων και ήταν αδύνατον να βρεθούν αρκετά κατάλληλα καταλύματα για τον Οθωνα και τους ξένους που τον πλαισίωναν… Ο ίδιος ο Οθων κατοίκησε στην οικία Κοντοσταύλου που είχε αρχίσει να κτίζεται το 1832 και είχε κατόπιν αγοραστεί από το Δημόσιο… Στην οικία Σταματίου Δεκόζη Βούρου στεγάστηκαν αρχικά υπηρεσίες της Αυλής ενώ αποτέλεσε μέρος της βασιλικής κατοικίας του Οθωνα και της Αμαλίας όταν τον Φεβρουάριο του 1837 ήρθαν στην Ελλάδα, μετά το γάμο τους που τελέστηκε στο Ολδεμβούργο».

Η Βάνα Μπούσε έχει συνδέσει την επιστημονική εργογραφία της με αυτήν ακριβώς την περίοδο και δίκαια θεωρείται από τις πλέον καταρτισμένες ερευνήτριες της βασιλείας του Οθωνα. Η πρόσφατη ανατύπωση από την «Εστία» των ανέκδοτων επιστολών της Αμαλίας προς τον πατέρα της, Παύλο Φρειδερίκο Αύγουστο του Ολδεμβούργου, υπομνηματισμένες και σχολιασμένες, είναι μια μοναδική και πολύτιμη στο είδος της πηγή. Επρόκειτο για μέρος του προσωπικού αρχείου της Αμαλίας που φυλάσσεται στα κρατικά αρχεία του Ολδεμβούργου (Κάτω Σαξονία). Το 2011 εκδόθηκαν για πρώτη φορά από την «Εστία», μεταγραμμένες και μεταφρασμένες από το πρωτότυπο από τον Μίχαελ και τη Βάνα Μπούσε.

Δεκάδες θεματικές

Και το νέο βιβλίο της ερευνήτριας περιστρέφεται γύρω από αυτή την περίοδο καλύπτοντας ένα μεγάλο κενό για την καθημερινή ζωή και τις συνήθειες των ανθρώπων. Η έρευνα της Μπούσε είναι διεισδυτική, καθώς ελέγχει το σύνολο των περιηγητικών κειμένων της εποχής και δίνει αποκαλυπτικές λεπτομέρειες για 51 μεμονωμένες θεματικές – από την εκπαίδευση, την τρίτη ηλικία, τα γιατροσόφια και τις προλήψεις ως την ψυχιατρική φροντίδα, το δομημένο και φυσικό περιβάλλον, την κοινωνική πρόνοια, το υπηρετικό προσωπικό και τη διατροφή των Ελλήνων. «Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, ειδικά ο αγροτικός κόσμος, ακολουθούσε πιστά τις πολυάριθμες νηστείες που επέβαλλε η εκκλησία και είχε ως κύρια τροφή – μαζί με το κρεμμύδι, τις ελιές, το λάδι και το ψωμί – τα άγρια χόρτα… Σε μεγάλες ποσότητες καλλιεργούσαν και κατανάλωναν τους βολβούς, τα κρεμμύδια, τα σκόρδα και τα πράσα». Οι περιγραφές τοποθετούν ψηφίδες σε μια μακρινή περίοδο που ο αναγνώστης διψά να ανακαλύψει: «Τα καφενεία σέρβιραν παγωτό από τα πρώτα χρόνια… Πρόκειται ασφαλώς για γρανίτες, που συνηθίζονταν και στην Τουρκία και μερικές φορές κατασκευάζονταν από αποξηραμένα φρούτα. Πάντως ο ιδιοκτήτης του “Καφενείου της Ευρώπης” στην οδό Ερμού, Βρανδαρέλης, έβαλε τον Ιούνιο του 1837 αγγελία στην εφημερίδα διαφημίζοντας ότι προσφέρει παγωτό τύπου Νεαπόλεως. Το καλοκαίρι του 1859 η Φρ. Μπρέμερ έφαγε υπέροχο παγωτό στο καφενείο που βρισκόταν στους Στύλους του Ολυμπίου Διός. Την ίδια εποχή, στο θέατρο της Σύρου μπορούσε κανείς να απολαύσει το παγωτό του χωρίς να αφήσει τη θέση του».

Η έρευνα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί κομμάτι της κοινωνικής ιστορίας και βαθιά έρευνα του πεδίου κάτι που λείπει ακόμα και από σύγχρονες δεκαετίες.  Μια έρευνα επίπονη που συνήθως δεν συγκεντρώνει τα φώτα της ιστοριογραφικής δημοσιότητας. Ομως κατά την προσωπική μου άποψη πάει και ένα βήμα παρακάτω, καθώς εστιάζει στον μετασχηματισμό της κοινότητας σε κράτος. Η εμπέδωση ακόμα και σε υποτυπώδες βαθμό θεσμών, η εγκαθίδρυση κρατικών δομών, ο κεντρικός έλεγχος, η δειλή και ακούσια αστικοποίηση είναι θεματικές που βγαίνουν αβίαστα από το page turner ιστορικό πόνημα.

Απ’ την κοινότητα στο κράτος
Η συνέπεια του επαναστατικού γεγονότος, το νέο πολιτικό υποκείμενο που άφησε πίσω του το 1821, δηλαδή το Εθνος – Κράτος και η συγκρότησή του είναι μια εξίσου συναρπαστική διαδικασία που είτε λησμονούμε είτε καλύπτεται πίσω από ξεπερασμένα ιστοριογραφικά στερεότυπα όπως η «Βαυαροκρατία». Η εξέλιξη και ο μετασχηματισμός της κοινότητας σε κρατική οντότητα, διαδικασία πρωτοφανής ακόμα και για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον αν λάβει υπόψη του κάποιος τις τόσο δύσκολες συνθήκες της εποχής που εξετάζονται σε βάθος στο βιβλίο της Μπούσε. Αξίζει σ’ αυτό το σημείο να ονοματιστούν, για παράδειγμα, οι δρόμοι που μένουν «κληρονομιά» στην ελληνική πρωτεύουσα -από το αντίστοιχο κεφάλαιο- για να τραβήξει ο αναγνώστης τη νοητή γραμμή: «Το 1857 η κυβέρνηση κάλεσε τον γάλλο ειδικό μηχανικό Δανιήλ για να κατασκευάσει και να επισκευάσει δημόσιους δρόμους και γέφυρες και ο δήμαρχος Γ. Σκούφος ζήτησε από την κυβέρνηση να αποτελέσουν οι δημοτικοί δρόμοι μέρος του έργου. Το αίτημα έγινε δεκτό και επειδή συνέπεσε να έχει κληροδοτήσει ο εθνικός ευεργέτης Τοσίτσας 50.000 φράγκα στην πόλη, προστέθηκε το ποσό αυτό στα χρήματα που μπορούσε να διαθέσει ο δήμος… Από το 1858 μέχρι το τέλος του 1860 κατασκευάστηκαν οι εξής δρόμοι: Ωδείου, Σωκράτους, Σταδίου, Νομισματοκοπείου, Σοφοκλέους, Χρυσοσπηλιώτισσας, Βουλής, Ευριπίδου, Θησέως, Πετράκη, Περικλέους, Λουκούργου, Λεωχάρους, Μιλτιάδου, Κίμωνος, Νικίου, Κολοκοτρώνη, Αριστοφάνους, Απόλλωνος, Φιλελλήνων, η Πανεπιστημίου καθώς και οι εγκάρσιοι δρόμοι που συνέδεαν την Πανεπιστημίου με τη Σταδίου».

Βάνα Μπούσε
Η καθημερινή ζωή στον καιρό του Οθωνα
Εκδ. Εστία, 2020,
σελ. 430
Τιμή 15 ευρώ