Αγος, άγχος, άχθος

Παραμονή της Παναγιάς, με συνθήκες κοινωνικού πνιγμού, λόγω του πανταχού παρόντα ιού, δεν μπορώ να καμωθώ τον εορτάζοντα. Αλλοτε αυτή η γιορτή ήταν πολλαπλά γόνιμη. Μεσοκαλόκαιρο, αφού ο Σεπτέμβρης πάντα ήταν μικρό καλοκαιράκι, και ήταν εποχή γενικής εξόδου, άλλοτε προς τα δασώδη όρη, άλλοτε προς τη ζεστή αγκάλη της θάλασσας, άλλοτε ως εκδρομείς και άλλοτε ως νοσταλγοί που γυρίζουν στη γενέθλια γη τους. Εξοχοι πεζογράφοι και ποιητές μας προσπάθησαν και πέτυχαν με εικόνες και ρυθμούς να συλλάβουν τον σφυγμό αυτής της περιόδου, λίγες μέρες πριν, λίγες μέρες μετά τον Δεκαπενταύγουστο. Εχω κι άλλοτε γράψει τη συγγνωστή, άλλωστε, γκάφα του πρώτου μεταφραστή του Ελύτη στα γαλλικά, ο οποίος, μεταφράζοντας έναν ελυτικό ρεμβασμό του Δεκαπενταύγουστου, νόμισε πως ο εξαίσιος στίχος του ποιητή «Εχω τη γέψη του Δεκαπενταύγουστου στον ουρανίσκο μου» αναφερόταν σε κάποια προσωπική εμπειρία του ποιητή που ήθελε, τάχα, αποκρυπτογράφηση. Ενας Γάλλος έχει φυλετικές εμπειρίες με ένα γαλλικό κρασί και, όταν ο ποιητής αναφέρεται στη γεύση του και στο άρωμά του, δεν αποκαλύπτει προσωπικό γούστο, αλλά συλλογικό. Ετσι και ο γάλλος μεταφραστής του Ελύτη δεν μπορούσε να φανταστεί τη συλλογική, γευστική απόλαυση των καρπών και των χυμών του ελληνικού θέρους, κυρίως τον Δεκαπενταύγουστο, όταν, συνήθως, έχει γίνει η συγκομιδή των σταφυλιών, των σύκων, του πεπονιού και, συνήθως, έχουν γεννηθεί αρνάκια και κατσικάκια.

Εχω αναφερθεί σε αυτή τη σελίδα χρόνια πριν σε αυτές τις κοινές, γευστικές, κυρίως, εμπειρίες. Ανάλογες είναι των Χριστουγέννων και του Πάσχα. Και έχω, επίσης, στο παρελθόν αναφερθεί πως, στην εποχή του Τσαουσέσκου, βρέθηκα τουρίστας στη Ρουμανία και μια βραδιά, σε μια πλατεία του Βουκουρεστίου που μαζεύονταν αριστεροί, αυτοεξόριστοι, παλιοί αντάρτες, μας άκουσαν να μιλάμε ελληνικά. Μας χαιρέτησαν με συγκίνηση, ένας, όμως, έμεινε να μας ακολουθεί και, σε κάποια στιγμή, σεμνά και συγκινημένα, μας είπε: «Παρακαλώ, μπορείτε να μου περιγράψετε την πετσούλα του αρνιού της σούβλας το Πάσχα, όταν ακόμη το αρνί γυρίζει στη φωτιά»; Αυτή τη γεύση εννοούσε ο Ελύτης.

Εξάλλου, το έχω πάλι υπενθυμίσει, πως η νοσταλγία του ξενιτεμένου είναι έντονη στη γεύση των πατροπαράδοτων φαγητών, έτσι ώστε η λέξη «νόστιμος», η νοσταλγία της επιστροφής στην πατρίδα («νόστιμον ήμαρ») να φτάσει σε μας ως γευστική εμπειρία, κυρίως των φαγητών της μάνας και του φούρνου της αυλής. Αυτά για όσα νοσταλγούμε και η συγκυρία της πανδημίας μας τα κάνει ουτοπική ανάμνηση. Σήμερα περνάμε μια δύσκολη περίοδο που μας καταδαμάζει ο πανούργος, συνεχώς υπεκφεύγων, ιός.

Ακόμη από την ομηρική, ησιόδεια, θουκυδίδεια παράδοση έρχονται, σχεδόν αναλλοίωτες, οι λέξεις «άγος», «άγχος», «άχθος». Ολες είναι αρρώστιες ατομικές, αλλά, κυρίως, κοινωνικές, επειδή διαβρώνουν τον βίο, τον ανασκολοπίζουν, τον ταράσσουν.

Δεν είναι όλες οι πανδημίες επελάσεις ιών, μικροβίων, βακτηρίων. Αυτά τα τραγικά, συχνά, συμβάντα μας εξοικειώνουν με την εντύπωση πως είμαστε ακόμη μακριά από την αποκρυπτογράφηση της φύσης. Ενας φυσιοδίφης θα μας έπειθε πως οι ιοί και τα άλλα ζιζάνια της ανόργανης και της ενόργανης φύσης είναι παρουσίες ισότιμες μέσα στην ποικιλία μορφών και συμπεριφορών της δημιουργίας.

Υπάρχουν, όμως, και ανθρωπογενείς ασθένειες που ανατρέπουν την ισορροπία και του φυσικού και του κοινωνικού βίου. Ας ξεκινήσω από την έννοια και τη λέξη «άγος». Στον νου μας ως ιστορικοί μνήμονες μας ακολουθεί παιδιόθεν το «κυλώνειον άγος». Ο Κύλων, αθηναίος πολίτης, επιχειρεί πραξικόπημα εναντίον της δημοκρατίας, αποκαλύπτεται και, διωκόμενος, καταφεύγει στην ασυλία της Παλλάδος Αθηνάς στην Ακρόπολη. Αυτή η ανήθικη κοινωνικά και ιστορικά συμπεριφορά έρχεται από τη βαθιά ελληνική, μυθική παράδοση. Ο μητροκτόνος Ορέστης, μετά το αποτρόπαιο έγκλημά του, καταφεύγει στον ναό του Απόλλωνος στους Δελφούς, αγκαλιάζει τον βωμό και ζητάει  μαρτυρία του Θεού για το έγκλημά του. Η μόλυνση του βωμού από τα ματωμένα μητροκτόνα χέρια για να εξαλειφθεί πρέπει ο ένοχος να πλύνει τα ματωμένα, βέβηλα χέρια του με το αίμα αγέννητων αμνών που έχουν αποσπασθεί από τη μήτρα της μητέρας τους. Δεν εξετάζω τώρα τον κυνισμό της θεραπείας, αλλά το γεγονός μιας άλλης εποχής. Το άγος μπορεί να πάρει μέσα στην ιστορία των σημασιών της λέξης το περιεχόμενο της ιεροσυλίας, της αμαρτίας, της ασέλγειας κ.λπ.

Η ιστορία των λαών είναι γεμάτη με άγη. Πότε ο θρησκευτικός φανατισμός, πότε οι φυλετικές θεωρίες και τα ολοκαυτώματα, πότε οι επαναστάσεις και οι μαζικές εξοντώσεις των αντιπάλων είναι άγη που συνεχίζονται, δημιουργώντας μιαν αλυσίδα εκτρωματικών ενεργειών, ακόμα και σε πρόσφατες «πολιτισμένες» περιόδους. Για πολλά χρόνια η σοβιετική προπαγάνδα του Στάλιν είχει πείσει τη διεθνή συνείδηση πως στην πολωνική πόλη Κατίν ναζιστές του Χίτλερ είχαν εξολοθρέψει χιλιάδες πολωνούς στρατιώτες, ώσπου, χρόνια μετά, με ντοκουμέντα ατράνταχτα, αποδείχθηκε με την ανασκαφή ομαδικών τάφων πως το έγκλημα ήταν σταλινικό. Ετσι αποδείχθηκε πως μέσα στο DNA των ολοκληρωτισμών παντός χρώματος υπάρχει το έγκλημα και το άγος που προκαλεί.

Επρεπε πάλι να αναδυθεί ως ανάγκη μια καινούργια ιατρική ειδικότητα (συμπλήρωσε μόλις 200 χρόνια), η Ψυχιατρική, για να πληροφορηθούμε πως υπάρχουν ασθένειες πέρα από τις σωματικές, ανεξάρτητα αν η ψυχή είναι μια μεταφυσική προίκα του ανθρώπου ή μια υλική διαμαρτία της ανθρώπινης ύπαρξης. Ολες οι παραλλαγές εκδήλωσης της ασθένειας ανάγονται στο «άγχος», «πνιγμός» στην κυριολεκτική του σημασία («αγχόνη»). Δεν σκοπεύω ως μη ειδικός να περιγράψω τα ποικίλα συμπτώματα της πρισματικής αυτής ψυχικής νόσου. Ολοι, όχι υποχρεωτικά ασθενείς, έχουμε κατά καιρούς αγχωθεί από συνθήκες του βίου, από αδικίες, από προσβολές, από ταπεινώσεις και από απορρίψεις των πράξεων, των ιδεών, αλλά και του χαρακτήρα μας.

Τώρα με την πανδημία, που κυριολεκτικά σαρώνει την οικουμένη, είναι αυτονόητο πως ανατρέπονται σχέδια, σταματούν δράσεις, καθυστερούν καριέρες και, συνήθως, εισβάλλει στον βίο η ανασφάλεια τη ανεργίας και της καθήλωσης. Δεν υπάρχει σε άλλη γλώσσα ιστορική η ελληνική έκφραση: «Με πνίγει το δίκιο μου». Αγχομαι, γιατί αδικούμαι. Καμιά φορά έχει και κατάληξη ανεπανόρθωτη.

Στην τριλογία που επέλεξα σήμερα να σταθμεύσω έρχεται σχεδόν αυτονόητα στη σκέψη το «άχθος». Η λέξη στην πρώτη γραπτή της εμφάνιση στον Ομηρο και στην εξαίσιας, συμβολιστικής σημασίας φράση «Αχθος αρούρης» αναφέρεται στο περίσσιο βάρος, στο περιττό και βλαπτικό της ανθρώπινης παρουσίας στη γη που δεν πληροί τις προϋποθέσεις που οδήγησαν από τα τέσσερα πόδια στα δύο, ένα ζωικό είδος, ο άνθρωπος.

Αν σκοπός μοναδικός ενός ανθρώπου είναι να τρώει, να αφοδεύει, να κάνει σεξ, να κοιμάται και να περιφέρει την ανούσια παρουσία του πάνω στη γη, όντως προσθέτει περιττό βάρος, είναι υπέρβαρος για το οικοσύστημα και υπεράριθμος στο ταξίδι του πολιτισμένου όντος. Η ύπαρξή του υπονομεύει το ταξίδι, παρεμβάλλει εμπόδια στα σχέδια των άλλων, ενώ, συνάμα, χρεώνει στην κοινότητα το κόστος της ανύπαρκτης παρουσίας του, αφού τρέφεται και ζει ως άχθος αρούρης.

Στην εποχή που ζούμε είναι μοιραίο, αφού κατοικούμε σε ένα φυσικό περιβάλλον, το οποίο συχνά και βάναυσα καταστρέφουμε, να μας αποδιοργανώνουν και να μας δολοφονούν φυσικά φαινόμενα που είναι «φυσικά», άλλο αν είναι απάνθρωπα. Ενας σεισμός, η έκρηξη ενός ηφαιστείου, ένα τσουνάμι, μια κατακλυσμιαία νεροποντή είναι διαδικασίες που έχουν τη δική τους λογική που αναφέρεται στις ισορροπίες που επιδιώκει η φύση. Το ίδιο και οι πανδημίες, εκτός κι αν είναι δημιουργήματα λανθασμένων χρήσεων των μελετώμενων μικροοργανισμών.

Ομως τα άγχη, τα άχθη, τα άγη είναι ανθρωπογενείς ασθένειες που, όπως έχει τεκμηριωθεί, δεν εμφανίζονται στον πρωτόγονο βίο. Είναι αρρώστιες του πολιτισμού και, δυστυχώς, το τίμημα της λεγόμενης «προόδου».

Σκέφτομαι τις βάρκες, τα καΐκια, τις ιχθυόσκαλες πριν από 100 χρόνια στο ειρηνικό ακρογιάλι της Βηρυτού. Οι άνθρωποι, οι αγάπες τους, οι διαφορές τους, οι ελπίδες τους, έστω τα μίση τους, τα εγκλήματά τους, είναι ίδια και παρόμοια έως σήμερα. Τι άλλαξε; Μια ξεχασμένη αποθήκη με εκρηκτικά που είχαν κατασχεθεί από κάποιον λαθρέμπορο και κατέληξαν σε έναν όλεθρο με τη σφραγίδα του Κράτους Δικαίου!