«Είναι αληθινή η μνήμη του Καβάφη;»

Είναι γνωστό ότι ο Κ.Π. Καβάφης είναι ο πιο μεταφρασμένος έλληνας ποιητής. Ταυτόχρονα υπάρχει ένας αμείωτος σχολιασμός της καβαφικής ποίησης και γενικότερα του «φαινομένου» Καβάφης. Ο σοφός έλληνας ποιητής της Αλεξάνδρειας είναι σήμερα πολύ in σε ολόκληρο τον κόσμο και μάλιστα στους νέους. Πολλοί αναρωτιούνται σε τι να οφείλεται αυτή η «καβαφομανία» και μάλιστα μέσω μεταφράσεων όπου η ποίηση ως γνωστόν χάνει την αυθεντικότητά της, ενώ άλλοι δυσφορούν από μια τέτοια υπερβολική και εξεζητημένη κατά τη γνώμη τους προβολή. Υπάρχουν εκείνοι που εξηγούν το φαινόμενο αποδίδοντάς το στην ομοφυλοφιλία του ποιητή σε συνδυασμό με την κοινωνική και θεσμική αποδοχή της στην εποχή μας και στο ιστορικό υπόβαθρο της ποίησης του που προκαλεί ένα μόνιμο ενδιαφέρον. Εξήγηση μάλλον ανεπαρκής και εξωποιητική. Ο ποιητής πράγματι θύει στη λατρεία του εφηβικού σώματος και οικτίρει την λόγω γήρατος παρακμή του, επίσης αναστοχάζεται ιστορικές στιγμές και πρόσωπα, αληθή ή φανταστικά. Οχημά του έχει τη μνήμη και την ειρωνεία που καταλαμβάνουν κεντρικό ρόλο στην ποιητική του. Η μνήμη όμως για τον ποιητή είναι και παρόν, ενώ η ειρωνεία του διατρέχει τον χρόνο. Στον καμβά αυτό και με μια εξαίρετη σκηνοθεσία, αναπτύσσει τα μισοκρυμμένα συναισθηματικά και στοχαστικά του προτάγματα με εναλλαγές αμεσότητας και σκόπιμων υπαινιγμών, ώστε το ποίημα να μένει ζωντανό και ανοιχτό σε ερωτήματα και ερμηνείες. Στην τεχνική αυτή, όταν επιτυγχάνεται, οφείλεται και η αμείωτη γοητεία της ποίησης του Καβάφη. Ο αναγνώστης μαγεύεται από το ποίημα και έλκεται σε μια επαναλαμβανόμενη επιστροφή του σ’ αυτό.

Ο Καβάφης ήταν κυρίαρχος της ποιητικής τέχνης και τεχνικής του, με σχέδιο και σχολαστικότητα μέχρι και το τελευταίο σημείο στίξης. Ενας τελειομανής. Ανήκει στη χορεία των κλασικών και κλασικός σημαίνει διαχρονικός, μόνιμα σύγχρονος, ένας ποιητής και μια ποίηση που επικοινωνεί και συγκινεί διαρκώς, αφού κάθε φορά που διαβάζεται μιλά αποκλειστικά στον αναγνώστη, σαν να του εξομολογείται ένα μυστικό, αλλά χωρίς ποτέ να το αποκαλύπτει πλήρως. Ακουμπάει έτσι τόσο στο συναίσθημα όσο και στη σκέψη του, γοητεύοντάς τον. Για τον ποιητή δεν υπάρχει μόνο σωματική ηδονή, αλλά εξίσου ισχυρή πνευματική ηδονή. Ο Καβάφης είναι πάνω απ’ όλα ένας διαφορετικός και σε αυτό συμβάλλει ακόμα και η ιδιαίτερη γλώσσα που χρησιμοποιεί, η αισθητική της, το παίξιμο λέξεων και εννοιών, η κρυμμένη ρίμα. Για όλα αυτά παραμένει ζωντανός, γιατί η ποίησή του είναι ζωντανή, σαν να γράφτηκε σήμερα. Υποστηρίζω υπερβάλλοντας ίσως, ότι ο Καβάφης είναι ένας ακόμα μεγάλος «αρχαίος έλληνας» ποιητής, ποτέ μνημείο, αλλά όπως οι έλληνες ποιητές και τραγωδοί, ένας συνεχώς επίκαιρος ανιχνευτής της ανθρώπινης μοίρας.

Την αφορμή των σκέψεων αυτών την παρέχει μια πολύ ωραία έκδοση της γνωστής νεοελληνίστριας καθηγήτριας στο πανεπιστήμιο Sapienza της Ρώμης, Paola Maria Minucci, που κυκλοφόρησε πρόσφατα στην Ιταλία κι έχει πρωταγωνιστή τον μεγάλο Αλεξανδρινό και την ποίησή του. Στα χρόνια των σπουδών μου στη Φλωρεντία, τέλος της δεκαετίας του 1960 αρχές του 1970, συναντήθηκα με τις μεταφράσεις του Καβάφη από τον Filippo Maria Pontani (εκδ. Mondadori), τη Μαργαρίτα Δαλμάτη και τον Nello Risi (εκδ. Einaudi), ενώ αργότερα υπήρξαν κι άλλες. Αλλά η ιταλική γλώσσα με τα ποιήματα του Καβάφη έχει κι ένα μοναδικό ιστορικό προηγούμενο. Το 1915 (!) μεταφράστηκαν για πρώτη φορά στην ιταλική γλώσσα τα ποιήματα «Ενας γέρος» και «Οι ψυχές των γερόντων» (δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Versilia της Τοσκάνης) από τον Γεώργιο Βρισιμιτζάκη (1890-1947), γεννημένο στην Αλεξάνδρεια ποιητή, δοκιμιογράφο, αναρχικό και πολύγλωσσο κοσμοπολίτη, αλλά και πρώτο ένθερμο υπερασπιστή της καβαφικής ποίησης. Το 1915, σημειώνουμε, ελάχιστοι γνώριζαν κάτι για τον Καβάφη και την ποίησή του ακόμα και στην Ελλάδα.

ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ. Στην πρόσφατη κυκλοφορία από τον εκδοτικό οίκο Donzelli του εξαιρετικά επιμελημένου και ογκώδους τόμου (714 σελίδες) με τίτλο «Konstandinos Ρ. Kavafis, Tutte le poesie» σε μετάφραση και επιμέλεια της Paola Maria Minucci, το πρώτο που βλέπει κανείς είναι ότι περιλαμβάνονται όλα τα ποιήματα του Καβάφη, εκτός δηλαδή από τα περίφημα 154, που είχε επιλέξει ο ίδιος ο ποιητής, για πρώτη φορά στην Ιταλία παρουσιάζονται 74 κρυμμένα, αλλά και 27 από τα πρώιμα και αποκηρυγμένα ποιήματα του ποιητή. Ετσι ο ιταλός αναγνώστης έχει μπροστά του όλο σχεδόν το ποιητικό corpus του Καβάφη σε μια αντικριστή παράθεση των ελληνικών και των μεταφρασμένων εις την ιταλική ποιημάτων. Επιπλέον στο τέλος του τόμου υπάρχει μια εκτενής παρουσίαση από τη Minucci, εξαιρετικά διαφωτιστική και πρωτότυπη, για τον τρόπο εργασίας του Καβάφη, την απόλυτη επαναλαμβανόμενη προοδευτική επεξεργασία μέχρι τελικής λεπτομέρειας των ποιημάτων του, αλλά και τις συνακόλουθες ιδιορρυθμίες του, από τότε που άρχισε να γράφει μέχρι το τέλος της ζωής του. Κυρίως όμως παρακολουθεί κανείς μέσα από την παρουσίαση της Minucci, την ανέλιξη του ποιητή από τον Ρομαντισμό και τον Συμβολισμό των πρώτων του χρόνων στο σταδιακό πέρασμά του σε μια δική του ποιητική, που ξεπερνά τα ποιητικά σχήματα της εποχής του και τον καθιστά μοναδικό. Ο Καβάφης εκφράζει με έναν εντελώς προσωπικό τρόπο τους «δαίμονές» του σε ένα περιορισμένο περιβάλλον της εποχής και φιλοσοφεί ποιητικά κατά μόνας, πάνω στις υπαρξιακές επιλογές ιστορικών προσώπων ή απλών ανθρώπων σε χαρακτηριστικές διλημματικές στιγμές της ζωής τους. Η Minucci υποστηρίζει την mordenite της ποίησης του Καβάφη, αναφέροντας την καταγεγραμμένη επίγνωση του ποιητή για την ποίησή του, η οποία «θα καταλάβει πρωτεύουσα θέση σε έναν κόσμο που θα σκέφτεται περισσότερο». Ταυτόχρονα αφού τονίζει τον ρόλο της μνήμης στην ποίηση του Καβάφη θέτει μια καίρια ερώτηση: «Είναι αληθινή η μνήμη του Καβάφη»; Ή βρισκόμαστε μπροστά σε μια ποιητική κατασκευή της; Η Minucci φαίνεται να κλίνει προς τη δεύτερη εκδοχή για τον «εν φαντασία και λόγω» ποιητή.

Είναι φανερό ότι η πείρα και η γνώση της ιταλίδας ερευνήτριας, που έχει αγαπήσει και αφιερώσει τη ζωή της στη σύγχρονη ελληνική γραμματεία, της δίνει τη δυνατότητα να εξετάζει σε βάθος την περίπτωση Καβάφη και να προτείνει νέες αφορμές ανάγνωσης και θεώρησης της ποίησής του. Η διαπρεπής ελληνίστρια έχει εντρυφήσει στο Αρχείο Καβάφη, έτσι όπως έχει συστηματοποιηθεί, καταγραφεί και μελετηθεί από τον Γ.Π. Σαββίδη και σήμερα βρίσκεται ψηφιοποιημένο στο Ιδρυμα Ωνάση με ελεύθερη πρόσβαση σ’ αυτό. Η δυνατότητα αυτή της επιτρέπει να παρακολουθήσει κάποια από τα πιο γνωστά μας ποιήματα από την αρχή και σε όλη τη διάρκεια της σύνθεσής τους (working Progress) μέχρι την τελική επιλογή του ποιητή. Μια εργασία γοητευτική. Οσον αφορά τη μετάφραση των ποιημάτων του Καβάφη και τις δυσκολίες που αυτή εμπεριέχει, και λόγω και της ιδιαίτερης μεικτής γλώσσας που χρησιμοποιεί ο ποιητής, η Minucci επέλεξε τον σοφό δρόμο της πιστής και άμεσης μετάφρασης που σέβεται τον ποιητή και διατηρεί τον «κουβεντιαστό» του τόνο, ενισχύοντας έτσι την άμεση πρόσληψη από τον ιταλό αναγνώστη. Η μοναδική ποιητική έκφραση του Καβάφη δεν έχει ανάγκη από πειραματισμούς και προσωπικές επεμβάσεις που αλλοιώνουν την ουσία του, δεν θα το ήθελε ποτέ ούτε ο ίδιος. Κι όμως και τέτοια έχουν συμβεί στο πλαίσιο της «καβαφομανίας» που αναφέραμε στην αρχή του σημειώματός μας. Η εργασία της Minucci τόσο στη μετάφραση, όσο και στο σπουδαίο επίμετρο, προσθέτει ουσιαστικά στη μελέτη και στην εις βάθος γνώση του μεγάλου έλληνα ποιητή. Του ποιητή που μας έδωσε «τ’ ωραίο ταξείδι».

Konstandinos P. Kavafis
Tutte le Poesie
A cura di Paola Maria Minucci
DONZELLI POESIA