Το κακό αίμα του πάθους

Δραματικά ανεπίκαιρο και όμως πάντα ενδιαφέρον, το μυθιστόρημα αυτό εντάσσεται σε μια μακρά σειρά βιβλίων περί τα αγροτικά ήθη, με εύστοχες αποτυπώσεις της φύσης και με μια βολική για την εποχή σχηματοποίηση. Γιατί όμως να το διαβάσει κανείς έναν ολόκληρο αιώνα μετά την αρχική του έκδοση; Κατ’ αρχάς, γιατί ένα Νομπέλ είναι πάντα Νομπέλ, όσο κι αν πολύ συχνά αντιτιθέμεθα στις επιλογές του θεσμού. Δεύτερον, γιατί μια σχετικά ξεχασμένη πλην πετυχημένη συγγραφέας είναι πάντα μια πρόκληση. Τρίτον, γιατί μαθαίνουμε μερικά πράγματα για τη σχετικά άγνωστη Σαρδηνία. Και τέταρτον, γιατί όσο κι αν δυσανασχετήσει κανείς με την εμμονή των καθολικών με την αμαρτία και τη σκοταδιστική προσκόλληση σε μια θεολογία φερμένη από πολύ παλιά, το βιβλίο δεν παύει να μας φέρνει στον νου οικείες εικόνες οικογενειακών δραμάτων, κυριαρχικές φιγούρες μανάδων που κανακεύουν μέχρι θανάτου τον μοναχογιό τους και το κοινό στον χριστιανισμό – ένθεν κακείθεν του Σχίσματος – αίσθημα της ενοχής και της απώλειας.

Ακόμη και οι άθεοι ή αγνωστικιστές κάτι λοιπόν θα αποκομίσουν, καθώς πρόκειται για μια όντως καλή συγγραφέα. Εδώ, στο φανταστικό χωριό του Ααρ, έχει διορισθεί ως ιερέας ο νεαρός Πάουλο, που ατυχώς συνοδεύεται από τη μητέρα του. Αυτή έχει περάσει σκληρή ζωή ως παραδουλεύτρα προκειμένου να σπουδάσει τον μοναχογιό και τώρα εισπράττει τα οφέλη των θυσιών της μέσω της κοινωνικής καταξίωσης. Το χωριό τοποθετεί πολύ ψηλά τον ιερέα του, μιας και το φάντασμα του προκατόχου, ενός αορίστως σκοτεινού τύπου, οφείλει να αποδιωχθεί. Ομως ο Πάουλο ερωτεύεται την Ανιέζε, γόνο της πλούσιας οικογένειας του χωριού, που έχει απομείνει μόνη στο αρχοντικό της. Ηδη από τις πρώτες σελίδες του βιβλίου, εν μέσω μιας «γοτθικής» ατμόσφαιρας, βλέπουμε τη μητέρα να παρακολουθεί μες στα μαύρα μεσάνυχτα τον Πάουλο που έχει αποδράσει από το πρεσβυτέριο προς συνάντηση της καλής του. Με την επιστροφή του, ξύπνια πάντα στην κουζίνα, η μητέρα τον βάζει προ των ηθικών ευθυνών του ως ιερέα του χωριού και τον αναγκάζει να της υποσχεθεί ότι η σχέση αυτή θα τελειώσει. Πειθήνιος γιος ο Πάουλο, και ενώ πολύ παραστατικά διασπάται εσωτερικά μεταξύ γενετήσιου ενστίκτου και ηθικής υποχρέωσης προς τη μάνα και το ράσο, θα γράψει τελικά μια επιστολή χωρισμού προς τη δύσμοιρη Ανιέζε. Αυτή καταρρέει καθώς είχαν ήδη κάνει κοινά σχέδια φυγής από το χωριό και τον είχε μάλιστα διαβεβαιώσει ότι τα χρήματά της ήταν ικανά να τους παράσχουν ένα ασφαλές μέλλον. Υστερα από σειρά επεισοδίων που κατοχυρώνουν ακόμη περισσότερο την πνευματική θέση του Πάουλο στην κοινότητα (ένας θάνατος, η σωτηρία μιας μικρής από την κυριαρχία του διαβόλου), ο ιερέας θα επισκεφθεί την άρρωστη από τη δυστυχία Ανιέζε, θα ξαναπέσει στην αγκαλιά της, αλλά όταν εκείνη θα ξαναπροβάλει τις απαιτήσεις της για κοινή απόδραση θα υπαναχωρήσει. Ωστόσο, δεν είναι ο Θεός και το ιερό καθήκον που του επιβάλλουν την επιλογή αυτή, αλλά η κοινωνική δειλία του και η υποταγή στη μητέρα, όπως επισημαίνει πολύ διορατικά η συγγραφέας διά στόματος της Ανιέζε.

Σε μια ιδιαίτερα εύστοχη αποστροφή της αφήγησης και ενώ στιγμιαία το εσωτερικό βάσανο του Πάουλο έχει καταλαγιάσει, παρασύρεται και πάλι σε ολέθριες επιθυμίες μέσω των αρωμάτων και των ψιθύρων των γυναικών που έχουν πάει να εξομολογηθούν. Ετσι λοιπόν θα συνεχιστούν τα πράγματα σε όλη του τη ζωή, με τα πάντα γύρω του (τη φύση, τα αφιερωμένα στο ένστικτο ζώα και κυρίως τις γυναικείες παρουσίες) να του θυμίζουν την ηδονή στην αγκαλιά της Ανιέζε; Μάλλον, αν παραμείνει ιερέας. Στο τελευταίο μέρος του βιβλίου ο Πάουλο προβάλλει ως πανικόβλητος από την απειλή της πραγματίστριας Ανιέζε ότι θα τον καταγγείλει στο εκκλησίασμα εν μέσω της θείας λειτουργίας αν δεν φύγει από το χωριό. Η προδομένη κοπέλα δεν θα το κάνει τελικά, προς ανακούφιση των εμπλεκομένων, αλλά η μητέρα θα παραδώσει το πνεύμα, άγνωστο γιατί (από ενοχές, από φυσικά αίτια ή μήπως από τον ίδιο τρόμο που ο Πάουλο έχει πια ξεπεράσει;).

Σαρδηνία – Ρώμη

Η Γκράτσια Ντελέντα έχει θεωρηθεί ως η κατεξοχήν πεζογράφος της Σαρδηνίας. Παρήγαγε με υψηλούς ρυθμούς ηθολογικά ρεαλιστικά δράματα με πριμιτιβιστικό πνεύμα σε μια εποχή κατά την οποία η ιταλική ενοποίηση διψούσε για εθνολογικού τύπου προσεγγίσεις μέσω της λογοτεχνίας. Ωστόσο είχε εγκαταλείψει νωρίς το νησί για τη Ρώμη λόγω του γάμου της και είχε εισβάλει στα λογοτεχνικά σαλόνια της εποχής ακόμη νωρίτερα, μέσω του αστικού οικογενειακού της περιβάλλοντος. Το ότι αδιαφόρησε για το μοντερνιστικό πνεύμα και για τις επιστημονικές εξελίξεις των αρχών του εικοστού αιώνα (δεν είχε άλλωστε τα φόντα για τέτοιες προσεγγίσεις) και έμεινε πιστή στο πνεύμα του λεγόμενου βερισμού (του ιταλογενούς νατουραλισμού) τελικά της βγήκε σε καλό. Ο Ντ. Χ. Λόρενς προλόγισε την αγγλική έκδοση της «Μητέρας» σε μια εποχή και έναν λογοτεχνικό κόσμο που έβριθαν πειραματισμών (θυμηθείτε ότι οι Προυστ, Τζόις, Κάφκα παρήγαγαν σχεδόν ταυτόχρονα τα έργα τους, αλλά Νομπέλ δεν είδαν). Οι γέροντες της Στοκχόλμης την αντάμειψαν το 1926 πιθανότατα με ένα αίσθημα ανακουφιστικής φυγής προς τα πίσω. Παρά δε το ότι οι κοινωνικές παράμετροι ελάχιστα αναλύονται και ο φακός της Ντελέντα επικεντρώνεται στις συνειδησιακές συγκρούσεις, μας ανταμείβουν η πανταχού παρούσα φύση και το αφομοιωμένο τοπίο με έξοχες πινελιές όπου προβάλλονται τα ανθρώπινα πάθη. Η συγγραφέας είναι ενεργά παρούσα στην αποτίμηση των μεταπτώσεων των ηρώων της και η εφιαλτική παρουσία της μεσογειακής μάνας δίνεται με ανατριχιαστική ακρίβεια, τουλάχιστον όσο και ο βασανισμός του αρσενικού ήρωα. Γι’ αυτό θα ήταν σωστότερος ο τίτλος «Μητέρα και γιος». Η μεταφορά στα ελληνικά σέβεται απολύτως το κλίμα του έργου. Αξίζει επιπλέον να μνημονευθεί ο εξαιρετικός επίλογος της μεταφράστριας Αναστασίας Μιχαλέλη που μας μαθαίνει πολλά.

Γκράτσια Ντελέντα
Η μητέρα
Μτφ. – επίλογος Αναστασία Μιχαλέλη
Εκδ. Καστανιώτη, σελ. 159
Τιμή 12 ευρώ