Οταν το Ιράν έσωσε 900 Εβραίους

«Μεγαλώνοντας στη Χάιφα του Ισραήλ γνώριζα ότι ο πατέρας μου είχε επιβιώσει από τον αφανισμό στην Πολωνία ταξιδεύοντας στην υπό βρετανική κατοχή Παλαιστίνη… μαζί με άλλα παιδιά που τελικά έμειναν γνωστά ως “τα παιδιά της Τεχεράνης”». Πίσω από αυτή την πρόταση η Μικάλ Ντεκέλ, η οποία μοιράζει τον χρόνο της ανάμεσα στο Ισραήλ και τη Σχολή Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Κολέγιο της Νέας Υόρκης, περιγράφει μια άγνωστη πτυχή της νεότερης Εξόδου των Εβραίων στο βιβλίο της «Tehran children» (W. W. Norton & Company), το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα. Πώς έφτασε, αλήθεια, ο πατέρας της από την Πολωνία στην Τεχεράνη, όπως αφήνει να διαφανεί ο τίτλος του βιβλίου; Και ποια ιστορία μοιράζεται με τους συνομηλίκους της εποχής του; «Μέχρι να ξεκινήσω την έρευνα δεν ήξερα τίποτε για το παρελθόν του την περίοδο του πολέμου. Ο ίδιος δεν συζητούσε ποτέ γι’ αυτό. Δεν είχε τη γνωστή προφορά, ούτε το νούμερο στον βραχίονα. Δεν τον φανταζόμουν – και ποτέ δεν παρουσίασε έτσι τον εαυτό του – ως επιζήσαντα του Ολοκαυτώματος» αναφέρει η συγγραφέας στην προσωπική ιστοσελίδα της (mikhaldekel.com).

Υστερα από οκτώ χρόνια έρευνας σε 12 διαφορετικά αρχεία, συνεντεύξεις και ταξίδια σε πέντε χώρες, η Ντεκέλ έχει τις απαντήσεις. Και συνθέτει μια νέα αφήγηση για ένα άγνωστο επεισόδιο του  Ολοκαυτώματος, «όπου η κεντρική εικόνα δεν είναι τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, αλλά η συνεχής φυγή από χώρα σε χώρα, η αλλαγή ταυτότητας, η εναλλαγή από την κατάσταση κινδύνου στην ασφάλεια».

ΠΟΛΩΝΙΑ, 1939. Η εξιστόρηση ξεκινάει από την Πολωνία το 1939, όταν ο 13χρονος Χανάν Ντεκέλ (γεννημένος ως Τιέτελ), η 8χρονη αδελφή του Ρεγγίνα και η 6χρονη εξαδέλφη τους Ναόμι δραπετεύουν μαζί με τους γονείς τους στην περιοχή που κατέχουν οι Σοβιετικοί, για να γλιτώσουν από την εισβολή των Ναζί. Τον Μάρτιο του 1940 οι Σοβιετικοί τούς πιέζουν να αλλάξουν υπηκοότητα, διαφορετικά θα πρέπει να επιστρέψουν στη γερμανοκρατούμενη Πολωνία. Οι οικογένειες των παιδιών επιλέγουν τη δεύτερη λύση, αλλά αντί αυτής βρίσκονται στριμωγμένες σε φορτηγά για μεταφορά ζώων και καταλήγουν σε ένα γκούλαγκ της Σιβηρίας. Θα μείνουν εκεί 14 μήνες κόβοντας δέντρα υπό το μηδέν, με το λιγοστό φαγητό που αντιστοιχούσε σε κάθε δουλεργάτη της επίγειας κόλασης. Οταν η Γερμανία εισβάλλει στην πρώην Σοβιετική Ενωση, τους παρέχεται αμνηστία – όπως σε όλους τους Πολωνούς – και τότε αποφασίζουν να κατευθυνθούν προς το Ουζμπεκιστάν διασχίζοντας χιονισμένες εκτάσεις ή ταξιδεύοντας με τα τρένα που μεταφέρουν τους στρατιώτες του εξόριστου πολωνικού στρατού (Anders Army). Στην Τασκένδη αντιμετωπίζουν το φάσμα της πείνας και τη βία των κατοίκων, τους οποίους θερίζουν ήδη ο τύφος και η μαλάρια. Οι γονείς, που θα παραμείνουν στην πόλη μέχρι το τέλος του Β’ Παγκοσμίου, αφήνουν τα τρία παιδιά στο χριστιανικό ορφανοτροφείο της περιοχής.

Εξι μήνες αργότερα αποφασίζεται η μετακίνηση των πολωνών στρατιωτών στο Ιράν για να βοηθήσουν τη βρετανική στρατιωτική δύναμη της Μέσης Ανατολής. Μαζί τους μετακινούνται 11.000 πολωνοί πρόσφυγες – ανάμεσά τους και 3.000 παιδιά που έχουν επιλεγεί από τα ορφανοτροφεία. Τα 900 από αυτά – ηλικίας από ενός έτους έως 18 ετών – θα μείνουν τελικά στην Ιστορία ως τα «Παιδιά της Τεχεράνης». Τα τρία είναι φυσικά ο Χανάν, η Ρεγγίνα και η Ναόμι. Από την Τασκένδη θα φτάσουν στο λιμάνι Μπαντάρ Παχλαβί του Βόρειου Ιράν, στις αρχές του 1942. «Εκεί ήταν για πρώτη φορά ασφαλή, αν και ακόμη πεινασμένα και παγωμένα» γράφει η Ντεκέλ. «Εζησαν στον χώρο στρατοπέδευσης των Πολωνών, στα περίχωρα της Τεχεράνης… Τελικά, το Εβραϊκό Πρακτορείο, μια σιωνιστική οργάνωση, έστησε ένα ξεχωριστό “εβραϊκό” στρατόπεδο, όπου τα παιδιά παρέμειναν για επτά μήνες».

Στο Ατλίτ του Ισραήλ, μεταξύ Χάιφας και Τελ Αβίβ, θα φτάσουν στις 18 Φεβρουαρίου 1943, ύστερα από τη συμφωνία Μ. Βρετανίας και Αιγύπτου, η οποία επέτρεπε την ασφαλή διέλευση προσφύγων από το έδαφος της δεύτερης. Από το Ιράν τα παιδιά ταξιδεύουν με πλοίο στο Καράτσι του Πακιστάν και από εκεί στο Σουέζ. Οι τελευταίες ημέρες της περιπέτειάς τους γράφονται στην έρημο του Σινά, την οποία διασχίζουν με τρένο. Ο Χανάν και η Ρεγγίνα δεν θα ξαναδούν τον πατέρα τους Ζίντελ, ο οποίος μεταφέρεται με φυματίωση το 1945 από την Τασκένδη στο Νοϊμπεγκίν της Γερμανίας, όπου πεθαίνει το 1949. Την ίδια χρονιά θα ξαναδούν τη μητέρα τους Ραχήλ, στο νεοσύστατο τότε κράτος του Ισραήλ. Θα έχουν περάσει 3.650 ημέρες από τότε που αποχωρίστηκαν το σπίτι τους στην Πολωνία.