Το Βερολίνο που δεν θα δει ποτέ κανείς ξανά

Δεν υπάρχει πόλη στον κόσμο που θα μπορέσει ποτέ να αμφισβητήσει το «πρωτείο» του Βερολίνου να γίνει τρεις φορές πρωτεύουσα, αλλά και μήτρα δύο Παγκοσμίων Πολέμων και επίκεντρο ενός Ψυχρού. Πρώτα, έγινε στη Γερμανική Αυτοκρατορία το 1871, μετά τη νίκη στον πόλεμο της Πρωσίας με τη Γαλλία. Ο Μπίσμαρκ ένωσε όλα τα γερμανικά κράτη και έκανε το Βερολίνο, την πρωτεύουσα της Πρωσίας, πρωτεύουσα της νέας Αυτοκρατορίας. Ολα αυτά, κράτησαν έως το 1918, όταν πια η Γερμανία έχανε τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Τότε, έγινε, θέλοντας και μη, δημοκρατία. Και νέα της πρωτεύουσα έγινε η Βαϊμάρη, κοντά στη Λειψία και τη Δρέσδη: η πόλη που συμβόλιζε τον Γερμανικό Διαφωτισμό και που συνδέθηκε με τον Γκαίτε και τον Σίλερ. Η ιστορία της όμως ως πρωτεύουσας ούτε κράτησε πολύ ούτε τελείωσε καλά. Μετά τη γερμανική πτώχευση του 1924, ο Χίτλερ άρχισε τη μετεωρική πορεία του προς την εξουσία. Οταν την ολοκλήρωσε, η πρωτεύουσα είχε επιστρέψει, de facto πια, εκ νέου στο Βερολίνο. Από εκεί εξαπέλυσε τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Και όταν η Γερμανία ηττήθηκε το 1945, ήταν για ένα διάστημα μία χώρα ουσιαστικά χωρίς πρωτεύουσα. Μέχρι που το 1949 ιδρύθηκε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία: αυτή τη φορά, τη θέση του Γκαίτε ως συμβόλου έπαιρνε ένα ακόμα ισχυρότερο: ο Μπετόβεν. Και τον ρόλο της νέας πρωτεύουσας η γενέτειρά του Βόννη. Αυτά, ως προς τη «δυτική» Γερμανία. Στη Λαϊκή Δημοκρατία, την «ανατολική» υπό τους Σοβιετικούς, πρωτεύουσα παρέμεινε το Βερολίνο. Και εδώ, έρχεται ένα ακόμα ιστορικό παράδοξο: μετά την επανένωση της Γερμανίας τον Οκτώβριο του 1990, η «ανατολική» απορροφάται ουσιαστικά από τη Δυτική. Ομως, σύντομα, της «δίνει» την πρωτεύουσά της.

ΤΟ ΦΟΒΗΤΡΟ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ. Η Γερμανία χρωστάει πολλά στη Σοβιετική Ενωση. Η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 σκόρπισε στην Ευρώπη τον τρόμο του Μπολσεβικισμού. Το 1918 – 1919 ξέσπασε κομμουνιστική επανάσταση στο ηττημένο Βερολίνο, που όμως γρήγορα καταπνίγηκε. Αλλά ο φόβος που γέννησε παρέμεινε: Αυτός υπήρξε και ο κύριος λόγος για τον οποίο οι δυτικές δυνάμεις έκαναν στη δεκαετία του ’30 τα στραβά μάτια στην πολιτική του Χίτλερ, δίνοντάς του απεριόριστο χώρο να κινηθεί, ειδικά από την ώρα που έγινε καγκελάριος. Ο Χίτλερ δεν αποδεχόταν και καταπατούσε διαρκώς τη Συνθήκη των Βερσαλλιών. Ομως, ο φόβος της εξάπλωσης του κομμουνισμού και στη Γερμανία ήταν τόσο μεγάλος, που οι παλιοί νικητές έκαναν ότι δεν έβλεπαν – τα είδαν όλα στη συνέχεια. Κάτι αντίστοιχο συνέβη και μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο: οι Ηνωμένες Πολιτείες πίεζαν ασφυκτικά για την επανένωση της Γερμανίας έχοντας ως στρατηγικό στόχο τη νίκη στον Ψυχρό Πόλεμο. Και πάλι, το φόβητρο του κομμουνισμού, βοηθούσε αποφασιστικά, ξανά ερήμην της, τη Γερμανία.

ΟΤΑΝ Η ΒΟΝΝΗ ΕΧΑΣΕ ΤΑ ΠΡΩΤΕΙΑ. Μία από τις κύριες δεσμεύσεις του Χέλμουτ Κολ σε όλη τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων για την επανένωση της Γερμανίας με τις τέσσερις πάλαι ποτέ κατοχικές μεταπολεμικές δυνάμεις ήταν ότι το Βερολίνο δεν επρόκειτο να γίνει ξανά πρωτεύουσα της ενωμένης πλέον χώρας. Ομως, δεν τηρήθηκε. Περίπου έναν χρόνο μετά την επανένωση, το 1991, η γερμανική βουλή, έπειτα από μία θυελλώδη συνεδρίαση που κρίθηκε «στα σημεία», αποφάσισε ότι η Βόννη ως πρωτεύουσα θα περνούσε πλέον στην ιστορία. Η απόφαση προκάλεσε αντιδράσεις ανάμεσα στους παλαιούς συμμάχους αλλά και μέσα στην ίδια τη Γερμανία, ενώ έμεινε φαινομενικά ανενεργή επί περίπου τρία χρόνια, σχεδόν ξεχάστηκε. Ομως η γερμανική διοίκηση εργαζόταν νυχθημερόν για να την κάνει πράξη. Οταν ο σχεδιασμός ήταν έτοιμος, όλα πια προβλέφθηκαν αναλυτικά στην Πράξη του Απριλίου 1994 που ρύθμιζε συνολικά τις χρονικές, νομικές, διοικητικές, τεχνικές και οικονομικές παραμέτρους της μεταφοράς της πρωτεύουσας από τη Βόννη στο Βερολίνο. Ηταν το μεγαλύτερο πολεοδομικό και διοικητικό πλάνο ανασχεδιασμού μιας πόλης στον 20ό αιώνα. Και για να προετοιμάσει τον νέο της ρόλο θα έμπαινε αμέσως σε εφαρμογή. Μπορεί να συγκριθεί μόνον με εκείνα του Πάπα Σίξτου Ε’ στη Ρώμη του 16ου αιώνα, του Γεωργίου Οσμάν στο Παρίσι του 19ου και ίσως με του Ρόμπερτ Μόζες στο Σικάγο στις αρχές του 20ού. Η μεγάλη ημέρα θα ήταν η 23 Αυγούστου 1999: Τότε, 20 χρόνια πριν, το Βερολίνο θα γινόταν για τρίτη φορά πρωτεύουσα της Γερμανίας. Η ευρωπαϊκή Γερμανία της Βόννης είχε τελειώσει. Η Γερμανική Ευρώπη του Βερολίνου ανέτειλε. Στην τελετή επανένωσης των ενόπλων δυνάμεων των δύο κρατών στο Βερολίνο, το ανατολικογερμανικό άγημα είχε παραδώσει τη σημαία του στο δυτικογερμανικό, που τιμητικά την τοποθέτησε σε μία μαύρη θήκη και παρήλασε με αυτήν μέχρι να χαθεί…

Το κόστος της πρωτοφανούς επιχείρησης μεταφοράς ήταν τεράστιο: ξεπέρασε τα 20 δισ. μάρκα, ενώ περιελάμβανε μεταξύ άλλων τη μεταφορά περίπου 20.000 υπαλλήλων. Εξίσου τεράστιο ήταν και το πλάνο εργασιών, καλύπτοντας χιλιάδες σελίδες με κάθε λεπτομέρεια σε όλους τους τομείς. Εξαιρετικά σύνθετες εργασίες όπως η επανένωση του εκτενέστατου αστικού και υπεραστικού σιδηροδρομικού δικτύου της πόλης, του μεγαλύτερου στον κόσμο στις αρχές του 20ού αιώνα που είχε χωριστεί μετά τον Πόλεμο, εκτελέστηκαν με απόλυτη επιτυχία. Ο συνολικός σχεδιασμός προέβλεπε την ολοκλήρωση και των τελευταίων σχετικών προγραμμάτων το 2000. Οπως και στην επανένωση, έτσι και στη μεταφορά της πρωτεύουσας, η γερμανική κυβέρνηση έκανε ξεκάθαρο στους πολίτες ότι δεν επρόκειτο να επιβαρυνθούν ούτε με ένα μάρκο πρόσθετους φόρους για όλα αυτά. Η υπόσχεση τηρήθηκε. Το κόστος και των δύο ιστορικής εμβέλειας αυτών διεργασιών καλύφθηκε ουσιαστικά από αυτό που ονομάστηκε «πόλεμος των επιτοκίων»: ήταν η ξαφνική «επίθεση» της Γερμανικής Ομοσπονδιακής Τράπεζας στις ευρωπαϊκές οικονομίες στη δεκαετία του ’90, που οδήγησε την Αγγλία σε ύφεση της τάξεως του 11%, ενώ κάτι αντίστοιχο συνέβη και στην Ιταλία. Οι πόροι που μαζεύτηκαν μέσα σε ελάχιστο χρόνο στις γερμανικές τράπεζες χρηματοδότησαν όλα τα παραπάνω, αλλά και προετοίμασαν ταυτόχρονα τη δεσπόζουσα θέση τους ενόψει της εισαγωγής του ευρώ, που σχεδιάστηκε εξ ολοκλήρου και επισήμως στην έδρα της στη Φρανκφούρτη.

ΟΛΑ ΟΣΑ ΧΑΘΗΚΑΝ ΓΙΑ ΠΑΝΤΑ. Τελικά, η πορεία προς το Βερολίνο ως νέα πρωτεύουσα της Γερμανίας, μοιάζει με δρομολόγιο ενός φανταστικού τρένου από εκείνα που ενέπνευσαν αριστουργήματα της τέχνης: Βερολίνο, Βαϊμάρη, πάλι Βερολίνο, Βόννη και, ξανά, Βερολίνο. Ομως, δεν είναι τίποτα τέτοιο, μα κάτι πολύ πιο πεζό, σκληρό και πραγματικό: είναι η ματωμένη διαδρομή της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας πολιτικής ιστορίας ενός ολόκληρου αιώνα. Και, μαζί, η προσπάθεια να σβηστούν τα ίχνη της. Το Βερολίνο όπως διαμορφώθηκε από την πρώτη φορά που έγινε πρωτεύουσα μέχρι σήμερα, δεν θα το δει κανείς ποτέ ξανά. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει πια. Χάθηκε μαζί με την ιστορία που το ίδιο έγραψε – όχι αναγκαστικά μόνον την τραγική, αλλά και την άλλη, εκείνη του πνεύματος, της μουσικής, των αγώνων για ελευθερία μα και την ελευθεριότητα. Αυτή είναι άλλωστε και η μεγάλη γοητεία αυτής της πόλης: ότι στους δρόμους της συγκρούστηκε τόσο έντονα και τόσες φορές το «καλό» με το «κακό», δυστυχώς, με το δεύτερο πάντα να νικά. Ολα εκείνα που κάποτε χάραζαν την πορεία του κόσμου, δεν μπορεί να τα δει κανείς πια. Το μεγάλο άγαλμα του Μπίσμαρκ με τον Ζίγκφριντ στα πόδια του, μπροστά από το Ράιχσταγκ, εξαφανίστηκε μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το «Αστέρι της νίκης» έφυγε από την αρχική του θέση μπροστά από τον Μπίσμαρκ που αρχικά το κοιτούσε μετρώντας τους νικηφόρους πολέμους της Αυτοκρατορίας και μεταφέρθηκε «ουδέτερο» στο πάρκο Τιργκάρτεν όπου και βρίσκεται και σήμερα – αλλά μόνο του, χωρίς την ένταξή του στον αρχικό του σχεδιασμό, μη «λέγοντας» πια τίποτα. Και αυτά που έμειναν όμως, ποιος τα αναγνωρίζει; Είναι αμφίβολο αν ακόμα και οι εργαζόμενοι στο Ομοσπονδιακό Υπουργείο Οικονομικών γνωρίζουν ότι τα γραφεία τους υπήρξαν κάποτε έδρα του Γκέρινγκ, υπουργού Αεροπορίας του Χίτλερ. Αργότερα, ό,τι δεν γκρεμίστηκε στο αυτοκρατορικό Βερολίνο από τις συμμαχικές βόμβες στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο – και γκρεμίστηκαν πάρα πολλά – και είχε απομείνει να παραπέμπει στο διάδοχο κομμουνιστικό καθεστώς της πόλης, που το κέντρο της ταυτιζόταν ουσιαστικά με το κέντρο του παλιού Βερολίνου, εξαφανίστηκε και αυτό. Για τα αγάλματα του Μαρξ και του Ενγκελς (Γερμανοί και οι δύο) ούτε λόγος, ενώ το κτίριο – σύμβολο του κομουνιστικού καθεστώτος όπου συνεδρίαζαν τα όργανά του το «έφαγε» ο… αμίαντος. Στην πραγματικότητα, η Γερμανία θέλησε συνειδητά να σβήσει την ιστορία του Βερολίνου και τις επιστρώσεις της στην εικόνα της πόλης, όταν το 1999 αυτή ξανάγινε πρωτεύουσα. Επρεπε να φύγουν όσα ήταν δυνατό που θα μπορούσαν να θυμίζουν την περίοδο τόσο του ναζισμού, όσο και της διαίρεσης και του κομμουνισμού. Και έγινε πολύ αποτελεσματικά. Σήμερα, είναι πια θέμα ελάχιστων ετών να φύγουν από τη ζωή και οι τελευταίοι άνθρωποι που έχουν παραστάσεις από όλα αυτά, ενώ οι νέοι, Γερμανοί και ξένοι, πολύ απλά δεν έχουν πλέον ιδέα για την ιστορία της πόλης και την έκφρασή της σε αυτή. Αν πάνε εκεί, θα δουν μια πόλη γεμάτη ζωή, ακμάζουσα, υπέροχη, αλλά την ιστορία της δεν θα τη δουν. Και για τους λίγους που την ξέρουν και θα την αναζητήσουν, το αποτέλεσμα θα είναι απλώς απογοητευτικό. Κανείς ποτέ δεν θα μπορέσει να δει ξανά στην ιστορική πληρότητά της την πόλη στην οποία γράφτηκαν ουσιαστικά, δυστυχώς με αίμα, η ευρωπαϊκή και η παγκόσμια ιστορία του 20ού αιώνα. Εντάξει: παραμένει ένα μικρό κομμάτι από το Τείχος κάπου μακριά, απρόσιτο στους πιο πολλούς επισκέπτες. Και υπάρχει φυσικά και το «Τσεκπόιντ Τσάρλι», η ιστορική «πύλη» μεταξύ του ανατολικού και του δυτικού κόσμου: Υπάρχει, τρόπος του λέγειν φυσικά: κυρίως ως κατάστημα με αναμνηστικά για τους τουρίστες…