«Χίπις, αλητόπαιδες {CR}ή επαναστάτες;»

Ενας νέος εκστασιασμένος από τη μουσική της ταινίας, ο οποίος γυμνώθηκε από τη μέση και πάνω. Μια κοπέλα που «ανεσήκωσε τα ενδύματά της [και] ισταμένη ορθία [κάποιοι] εθώπευον τα στήθη της». Νεαροί θεατές εν εξάλλω καταστάσει που ζητωκραύγαζαν στο άκουσμα των χίπηκων τραγουδιών. Αυτές οι γλαφυρές περιγραφές δεν ανήκουν σε κάποιο μουσικό περιοδικό της εποχής ή σε δαιμόνιο ρεπόρτερ με ροπή στις «πικάντικες» λεπτομέρειες, αλλά στον Διευθυντή της Αστυνομίας Κ. Παπασπυρόπουλο, η έκθεση του οποίου για τα όσα πρωτοφανή έλαβαν χώρα στο Παλλάς στις 29 Νοεμβρίου του 1970 στην πρεμιέρα της ταινίας Γούντστοκ, περιλαμβάνεται στο εξαιρετικό και ιδιαιτέρως καλαίσθητο τομίδιο που το 2014 εξέδωσε για τη «Σκοτεινή Επταετία» το Ιδρυμα της Βουλής. Είναι λοιπόν προφανές ότι η δικτατορία έδειχνε έκδηλο ενδιαφέρον όχι μόνο για τη συμπεριφορά των θεατών στην προβολή της ιστορικής ταινίας του Μάικλ Γούντλι, αλλά συνολικότερα για όσες ζυμώσεις λάμβαναν χώρα σε μια νεολαία της οποίας η «δυσφορία» προκαλούσε αμηχανία στους σχολιαστές της εποχής. Η αμηχανία αυτή είναι χαρακτηριστική και από τη δημοσιογραφική κάλυψη των όσων συνέβησαν μέσα και έξω από το Παλλάς, τις μέρες που ακολούθησαν: για τον Δημήτρη Ψαθά οι νεαροί θεατές ήταν αξιολύπητοι τζαμπατζήδες, γοητευμένοι από «τα ουρλιάσματα ξεμαλλιάρηδων, μουστακογενειοφόρων και κουρελοφανών τραγουδιστάδων». Για το αριστερό περιοδικό Πρωτοπορία, δεν επρόκειτο για χίπις αλλά για πολιτικά ανήσυχους νέους που ενθουσιάζονταν από τα ριζοσπαστικά μηνύματα της ταινίας, κάτι που αποδείκνυαν τα χειροκροτήματά τους στο άκουσμα της λέξης «ελευθερία». Για το περιοδικό Ταχυδρόμος, τα επεισόδια δεν έγιναν ούτε από χίπις ούτε από «αλητόπαιδες», αλλά απλώς από οπαδούς της «εκρηκτικής αυτής [του ροκ δηλαδή] μουσικής».

Η πρόσληψη της νεολαίας ως ενός κοινωνικού προβλήματος φυσικά δεν ήταν καινούργια. Ηδη από τα τέλη της δεκαετίας του πενήντα η συνειδητοποίηση ότι η νεολαία του μεταπολεμικού κόσμου χαρακτηριζόταν από διαφορετικές σε σχέση με τις νεολαίες των προηγουμένων εποχών ποιότητες, οδήγησε στην εκδήλωση ενός ηθικού πανικού, που μπορεί όσον αφορά τη χώρα μας να έχει τα καθ’ ημάς, «ελληνικά» χαρακτηριστικά και ιδιαιτερότητές του, εν τούτοις δεν διαφέρει και πολύ, στις μείζονες κατευθύνσεις του τουλάχιστον, από εκείνον που αναπτύσσεται στη συγκυρία τόσο στις ΗΠΑ όσο και στις ευρωπαϊκές μητροπόλεις της νεανικής κουλτούρας. Κοινή συνισταμένη του μεταπολεμικού ηθικού πανικού η εστίαση σε καινοφανείς συμπεριφορές των νέων ανθρώπων και η ανησυχία για την έλλειψη επικοινωνίας ανάμεσα στους νέους και τους γονείς τους (ό,τι δηλαδή συνοψίστηκε στον όρο «χάσμα γενεών»), η ακύρωση δηλαδή του ηγεμονικού ως την αυγή της μεταπολεμικής περιόδου μοντέλου αναπαραγωγής αξιών και νοοτροπιών.

Η πραγματικότητα αυτή βεβαίως έχει την πορεία της και συναρθρώνεται σε εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα σε πεδία πέραν του «νεανικού πολιτισμού», με τα οποία όμως ο τελευταίος φαίνεται να επικοινωνεί προνομιακά, καθώς στοιχεία αυτής της κουλτούρας (που μπορεί κάποτε να είναι υποκουλτούρα, μπορεί όμως να μετατρέπεται και σε αντικουλτούρα) φαινομενικά αθώα, ασήμαντα ή και αστεία (το μακρύ μαλλί, η μίνι φούστα, οι φαβορίτες, το ροκ κ.λπ.) συχνά γίνονται σύμβολα, και ως τέτοια, «βέλη» στη φαρέτρα της πολιτικής αμφισβήτησης που προτάσσουν δυναμικά την ίδια περίοδο οι νέοι. Για να ερμηνευθεί η εξέλιξη αυτή, θα πρέπει να ιδωθεί παράλληλα με την ανάδυση της νεολαίας στο προσκήνιο όχι απλώς ως ενός τρόπον τινά αυτόνομου υποκειμένου αλλά κυριολεκτικά ως πρωταγωνιστή των εξελίξεων, κάτι που το παγκόσμιο (κι όχι μόνο γαλλικό) «1968» θα επικυρώσει με εμφατικό τρόπο.

Στη μακρά και ενδιαφέρουσα αυτή πορεία όπου η «αμφισβήτηση της καθημερινότητας» συνομιλεί με την «πολιτική αμφισβήτηση», η συναυλία στο Γούντστοκ τον Αύγουστο του 1969 θα αποτελέσει μια οριακή στιγμή. Οχι μόνο γιατί υπήρξε το αντάμωμα μιας γενιάς (αυτής του πολιτικοποιημένου αντιπολεμικού κινήματος και του «απολίτικου» flower power) στην «πλέρια της έκφραση» όπως θα έλεγαν και οι παλαιοί αριστεροί, αλλά κυρίως γιατί συνιστά την ουσιαστική κορύφωση του κινήματος, αλλά και μια θλιβερή στροφή του από την ουτοπία, τις ελπίδες και τον ιδεαλισμό, προς τα ναρκωτικά, τη βία και τη μηχανιστική αναπαραγωγή μοτίβων και ανούσιων στερεοτύπων. Κοινώς προς την παρακμή. Εκτοτε, οι ειδήσεις που θα αφορούν το χίπικο κίνημα θα είναι ως επί το πλείστον κακές: η σοκαριστική κατάληξη της συναυλίας στο Αλταμοντ που επρόκειτο να γίνει το «Γούντστοκ της δυτικής ακτής», η αποκάλυψη των δολοφόνων της ηθοποιού Σάρον Τέιτ, τα πλήθη των νεαρών χίπηδων που περιφέρονταν, συχνά σε αξιοθρήνητη κατάσταση, στις ευρωπαϊκές πόλεις· όλα αυτά από τα τέλη του 1970 φάνηκε να τεκμηριώνουν πως κάτι δυσάρεστο συνέβαινε με το κίνημα των χίπις μετά τη συναυλία στο Γούντστοκ.

Εν τούτοις και παρά την πληθώρα σχετικών δημοσιευμάτων, η πεποίθηση των αναλυτών του δικτατορικού καθεστώτος ότι μια αόρατη κόκκινη κλωστή συνέδεε (ή μπορούσε, για να είμαστε πιο ακριβείς, να συνδέσει) τις «ακρότητες τύπου Γούντστοκ» με την πολιτική συνειδητοποίηση των ελλήνων νέων γεννώντας ό,τι συνόψιζε η νεφελώδης διατύπωση «αναρχικές και αντικοινωνικές αντιλήψεις», υπήρξε αταλάντευτη. Η έγνοια αυτή που γεννήθηκε προδικτατορικά στο μαλακό υπογάστριο των εξαιρετικά σημαντικών πολιτικών εξελίξεων που λαμβάνουν χώρα στις αρχές του εξήντα (δολοφονία Λαμπράκη, 1-1-4, Ανένδοτος, άνοδος της Ενώσεως Κέντρου στην εξουσία, μαζική πολιτικοποίηση των νέων), όπως ειπώθηκε δεν ήταν καινούργια. Ηδη το 1964, σε μια εποχή αρκετά «δύσκολη» για τον συντηρητικό χώρο, ένας από τους πιο επιδραστικούς διανοούμενούς του, ο έχων προνομιακή σχέση με τις παραεκκλησιαστικές οργανώσεις και τα ανάκτορα Αλέξανδρος Τσιριντάνης, θα επιχειρήσει να «αφυπνίσει» τους αρμοδίους επισημαίνοντας τον δυνητικό για την ελληνική νεολαία κίνδυνο από την επέλαση της Μπητλομανίας: «Ας εξυπνήσωμεν επιτέλους και ας πάρωμεν τους Μπητλς εις τα σοβαρά» έγραφε στο περιοδικό Συζήτησις ήδη το 1964 αναλύοντας το φαινόμενο «Μπητλς». «Είναι γελοία υπόθεσις. Αλλά θα είναι τραγικόν αν δεν τους προσέξωμεν». Λίγα χρόνια αργότερα, τον Μάιο του 1967, εγχειρίδιο για την «εθνική και ηθική αγωγή του στρατεύματος» επεσήμαινε ότι μια στενή σχέση υπήρχε ανάμεσα στη ροκ μουσική και τη νεανική δυσφορία: «Εις τους νέους […] φωλιάζει η επανάστασις. Δι’ αυτό [ο νέος] γίνεται μανιώδης αθλητής ή τεντιμπόης, φανατικός οπαδός των Μπιτλς ή Μπίτνικ. Κατά τον ίδιον τρόπον γίνεται και κομμουνιστής» επεσήμαινε. Υπό την έννοια αυτή δεν θα πρέπει να εκπλήσσει το ότι στο απόρρητο έγγραφό του για τα επεισόδια στο Παλλάς κατά την προβολή του Γούντστοκ, ο Αστυνομικός Διευθυντής τονίζει εμμέσως την υπόγεια σύνδεση αυτού του τύπου των «ακροτήτων» με τον κομμουνισμό: ένας εκ των συλληφθέντων, τονίζεται, ευρέθη να έχει στην κατοχή του σημειωματάριο «εις το οποίον ανεγράφοντο τα στοιχεία Κομμουνιστικών στελεχών της ΕΔΑ» κι αυτό ας πούμε ότι τεκμηρίωνε επαρκώς μία κάποια συσχέτιση εξαλλοσύνης και ανατρεπτικότητας.

Χιπισμός και Μάης ’68

Πέρα από φαιδρά ωστόσο, τα πράγματα υπήρξαν και αρκετά σοβαρά. Η εξέλιξη της νεανικής κουλτούρας για να γίνει κατανοητή ως προς τους συμβολισμούς και τα περιεχόμενά της θα πρέπει να τοποθετηθεί στην εποχή της, τουτέστιν να ιστορικοποιηθεί, όπως εμείς οι ιστορικοί (μας αρέσει να) λέμε. Το περίφημο «καλοκαίρι της αγάπης» ας πούμε (1967), στη διάρκεια του οποίου αναπτύχθηκε και έγινε παγκοσμίως γνωστό το κίνημα του χιπισμού, υπήρξε το πρώτο καλοκαίρι που έζησε η Ελλάδα υπό καθεστώς δικτατορίας. Λίγο αργότερα ο Μάης του ’68 που συγκλόνισε την Ευρώπη, για την ελληνική πραγματικότητα υπήρξε απλώς ένας απόηχος γεγονότων που βρήκαν, όπως βρήκαν, τη θέση τους στα πρωτοσέλιδα εφημερίδων αυστηρά ελεγχόμενων από ένα καθεστώς, που δεν θα διστάσει να προβάλει την αναστάτωση στις χώρες της δημοκρατίας ως ένα σύμπτωμα της παρακμής τους και την «ησυχία-τάξη και ασφάλεια» της ελληνικής κοινωνίας ως αποτέλεσμα της υπεροχής του «πειθαρχημένου» μοντέλου πολιτικοκοινωνικής οργάνωσης που υλοποιούσε με περίσσια αλαζονεία η 21η Απριλίου.

Εν τούτοις, πίσω από την αυταρέσκεια του καθεστώτος ο φόβος για μια πιθανή μεταλαμπάδευση στην Ελλάδα της νεανικής απείθειας που είχε επικρατήσει στις ΗΠΑ και τις ευρωπαϊκές χώρες, ήταν υπαρκτός. Οι αναλύσεις που πραγματοποιούνται επ’ αυτού για την πιθανότητα μεταφοράς στη χώρα μας «μηνυμάτων απείθειας» μέσα από τη διάδοση της ριζοσπαστικής νεανικής κουλτούρας όπως αυτή είχε διαμορφωθεί στα τέλη του εξήντα, είναι συχνές και η προβολή του Γούντστοκ θα πρέπει να εγγραφεί ακριβώς στην υπόρρητη αυτή ανησυχία. Πρόκειται για ένα κόρπους πολύ συγκροτημένων αναλύσεων, οι οποίες εντοπίζουν τις πιθανές συνέπειες που σύντομα θα είχε για τους σύγχρονους νέους το σταδιακό πριόνισμα του ως τα τότε κραταιού (ελληνοχριστιανικού) μοντέλου αγωγής και διαχείρισης του ελεύθερου χρόνου τους. Στις αρχές του 1970 μάλιστα, όλες οι μέχρι τότε σπασμωδικές ενέργειες που έτειναν να συγκρατήσουν το ασταμάτητο αυτό ρεύμα, θα επιχειρηθεί να ενταχθούν στην υπό ίδρυση Διεύθυνσι Νεότητος, η οποία ως συντονιστικό όργανο και θα εκπονήσει μεγαλεπήβολα σχέδια για την επαναφορά της νεότητας στον «ορθό δρόμο». Ηταν ωστόσο αργά. Μαζί με το εμβληματικό Γούντστοκ τις ίδιες ημέρες (Νοέμβριος του 1970) παίχτηκαν στους αθηναϊκούς κινηματογράφους άλλες δύο ιστορικές για το νεολαιίστικο κίνημα ταινίες, το Φράουλες και αίμα και το Ξέγνοιαστος Καβαλάρης. Εργα σημαντικά και τα τρία καθόρισαν τους αμφισβητίες νέους που έτρεξαν μαζικά να παρακολουθήσουν τη σπουδαία αυτή τριλογία της ριζοσπαστικοποίησης. Στο οπισθόφυλλο του (δυσεύρετου πλέον) βιβλίου Φράουλες και αίμα που εκδόθηκε τον Σεπτέμβρη του 1973 (!) από τις εκδόσεις ΦΛΙΠΠΕΡ, ένα προφητικό ερώτημα τίθεται στους αναγνώστες το οποίο άνετα θα μπορούσε να ισχύει και για την ταινία του Μάικλ Γουόντλι: «Τι σόι άνθρωποι τις τρώνε στο πανεπιστήμιο;». Το έχουμε ξαναπεί από τις φιλόξενες σελίδες της εφημερίδας αυτής, το ξαναλέμε εμφατικά και τώρα: η απάντηση επρόκειτο σύντομα να δοθεί.

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Εχει συγγράψει δύο μονογραφίες για τη νεανική κουλτούρα του εξήντα, ενώ από τις εκδόσεις Οκτώ κυκλοφόρησε πρόσφατα σε επιμέλειά του ο συλλογικός τόμος ΟΙ ΑΠΕΙΘΑΡΧΟΙ. Κείμενα για την ιστορία της νεανικής απείθειας τη μεταπολεμική περίοδο.