Τα σύγχρονα δεινά της «Eρημης Χώρας»

Απαντώντας ο Συμεών Σταμπουλού («Βιβλιοδρόμιο», 18-5-2019) στην κριτική μου για τη μετάφραση του ποιήματος του Ελιοτ Η Ερημη Γη («Βιβλιοδρόμιο», 11-5-19), επέλεξε να χλευάσει τα μεταφραστικά ολισθήματα που επισήμανα, να με λοιδορήσει χαρακτηρίζοντάς με σχολαστικό «ξερακιανό» φιλόλογο (κάτι σαν τον «ξερακιανό» δικηγόρο του Ελιοτ) και να αναγορεύσει τη δική του μεταφραστική αυθαιρεσία σε υπέρτατο κριτή. Δυστυχώς για αυτόν, την απόλυτη ακρίβεια της κριτικής μου επιβεβαιώνουν επτά μεταφραστές, τα ονόματα των οποίων παραθέτω πιο κάτω. Αν λοιπόν κάποιος βρίσκεται ολοκληρωτικά εκτεθειμένος και απομονωμένος σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι ο κριτικός, που έχει καθήκον να ενημερώνει τους αναγνώστες για μια κακή μετάφραση, αλλά αυτός που την εκπόνησε.

Μπορεί στις συνθήκες της εποχής ο Σεφέρης να ξεκίνησε τη μετάφραση της Waste Land χωρίς να γνωρίζει (κατά δήλωσή του) «όσο θα ‘πρεπε» τα αγγλικά και την αγγλική λογοτεχνία, αλλά στις μέρες μας κάτι τέτοιο είναι ανεπίτρεπτο. Δεν υπάρχει καμιά δικαιολογία για τον μεταφραστή που επαναλαμβάνει λάθη γνωστά και προσθέτει στον κατάλογο δεκάδες άλλα. Γιατί τώρα πια διαθέτουμε ένα πλήθος από μεταφράσεις του ποιήματος στην ελληνική και στις κύριες ευρωπαϊκές γλώσσες, καθώς και σύγχρονες κριτικές και υπομνηματισμένες εκδόσεις, που το ερμηνεύουν και το σχολιάζουν με κάθε λεπτομέρεια. Ετσι οι πρόσφατες νεοελληνικές μεταφράσεις έχουν απαλλαγεί, σε πολύ μεγάλο βαθμό, από τις «αμαρτίες» του παρελθόντος. Αντίθετα, η μετάφραση του Σταμπουλού δεν είναι απλώς η χειρότερη, όσον αφορά την ακρίβειά της και τη σχέση με το ύφος του Ελιοτ, αλλά θα έπρεπε να διδάσκεται σε σεμινάριο ως παράδειγμα προς αποφυγήν.

Οι μεταφραστές της Waste Land, Ελληνες και ξένοι, παραμένουν ευλαβικά πιστοί στο πρωτότυπο μεταφράζοντας ad verbum. Δεν μίλησα τυχαία για «ιερό κείμενο του μοντερνισμού», αφού αυτή η πρακτική θυμίζει παλιότερες λατινικές μεταφράσεις: της Βίβλου κατά την Υστερη Αρχαιότητα και αρχαιοελληνικών κειμένων από την Αναγέννηση και μετά. Πιο απλά, είτε η μετάφραση του ποιήματος είναι ποιητική είτε πεζολογεί, η μεταφραστική άμιλλα εκδηλώνεται στην αναζήτηση της πιο εύστοχης απόδοσης του νοήματος της κάθε λέξης και φράσης ξεχωριστά. Τη μετάφραση ad verbum επιβάλλει ο επιγραμματικός και σχεδόν αποφθεγματικός λόγος του Ελιοτ, καθώς και ο πλούσιος διακειμενικός ορίζοντας, που παίρνει τη μορφή διατηρητέων παραθεμάτων. Ο σοβαρός μεταφραστής δεν παίζει εν ου παικτοίς, όπως αντίθετα έπραξε ο Συμεών Σταμπουλού· που δεν φαίνεται να γνωρίζει επαρκώς ούτε την αγγλική γλώσσα ούτε τη γλώσσα και το ύφος του Ελιοτ ούτε την ιστορία της μεταφραστικής κριτικής του ποιήματος.

Παλιότερες και πρόσφατες μεταφράσεις του ποιήματος επιβεβαιώνουν τις κριτικές επισημάνσεις μου (μόνον «Η ταφή του νεκρού» έχει επιδείξει θαυμαστές ικανότητες επιβίωσης, αν εξαιρέσουμε τον Παπατσώνη και τον Παπαγγέλου). Ας σταθούμε όμως στις τρεις διορθώσεις που απαξιώνει ο Σταμπουλού στην απάντησή του, ενώ συνδέονται άρρηκτα και ουσιαστικά με την ερμηνεία του ποιήματος. Ειδικότερα:

Επτά μεταφραστές αποδίδουν ως εξής τα επίθετα «dry» και «sterile» (στον στ. 342 «dry sterile thunder without rain»): «ο στεγνός άγονος κεραυνός» (Παπατσώνης), «ο ξερός κεραυνός στείρος» (Σεφέρης), «βροντή ξερή και στείρα» (Κύρου), «ξερός στείρος κεραυνός» (Νικολαΐδης), «στεγνός κεραυνός, στείρος» (Παμπούδη), «ξερός, στείρος κεραυνός» (Αντιόχου), «στεγνή άκαρπη βροντή» (Παπαγγέλου).  Ομως ο Σταμπουλού μεταφράζει «η στέρφα η ατσάλινη βροντή», αλλοιώνοντας το νόημα και των δύο επιθέτων, το πρώτο από τα οποία (dry) αναφέρεται στη σύσταση και το δεύτερο (sterile) στο αποτέλεσμα του φαινομένου. Οσον αφορά την «ατσάλινη» βροντή – από σύγχυση του επιθέτου «sterile» με το ουσιαστικό «steel» («ατσάλι»); – υπενθυμίζω ότι οι μεταφορικές σημασίες του επιθέτου «ατσάλινος» είναι «ανθεκτικός», «σκληρός», «άκαμπτος», ενώ «sterile» σημαίνει «στείρος». Η στειρότητα του φυσικού περιβάλλοντος, κληρονομιά από τον μύθο του Βασιλιά Ψαρά στον θρύλο του Ιερού Δισκοπότηρου, αποτελεί δομικό θεματικό στοιχείο του ποιήματος.

Επτά μεταφραστές αποδίδουν τη λέξη «solitude» (343) ως εξής: «μοναξιά» (Σεφέρης, Κύρου, Νικολαΐδης, Παμπούδη, Αντιόχου), «μόνωση» (Παπατσώνης), «απομόνωση» (Παπαγγέλου). Εξαίρεση ο Σταμπουλού, που μεταφράζει «ερημιά». Η μετάφρασή του δεν είναι μόνο νοηματικά λανθασμένη (άλλο «solitude» και άλλο «wilderness») αλλά είναι και  ποιητικά άστοχη: η λέξη «ερημιά» παραπέμπει στο τοπίο, ενώ η λέξη «μοναξιά» αναφέρεται στον άνθρωπο σε ένα ανθρωποκεντρικό περικείμενο: «There is not even solitude in the mountains / But red sullen faces sneer and snarl […]».

Επτά μεταφραστές κατάλαβαν ότι «lean», στη φράση «lean solicitor» (408), σημαίνει «λιπόσαρκος» και επέλεξαν επίθετα όπως: «άσαρκος» (Παπατσώνης), «στεγνός» (Σεφέρης), «ξερακιανός» (Κύρου), «λιγνός» (Νικολαΐδης, Παμπούδη), «αποστεωμένος» (Αντιόχου), «κοκκαλιάρης» (Παπαγγέλου). Το επίθετο «lean» περιγράφει τον δικηγόρο του αποβιώσαντος, που σπάει τη σφραγίδα και αποκαλύπτει το περιεχόμενο της διαθήκης. Ο Σταμπουλού τον θέλει «νομικό» (;) και «κούφιο». Αν όμως ο Ελιοτ εννοούσε «κούφιος», θα έγραφε «hollow», όπως στο πασίγνωστο, λίγο μεταγενέστερο ποίημα «The Hollow Men» (1925). Και βέβαια το επίθετο «hollow» δεν είναι «ποιητικό ισοδύναμο» του «lean», έχει ιδιαίτερη γενεαλογία (William Morris, Joseph Conrad κ.τλ.) και δεν απαντά στη Waste Land.

Ο Συμεών Σταμπουλού θεωρεί ότι με την κριτική μου τον αδίκησα, διότι, αντί να αναδείξω τον «θεωρητικό προβληματισμό» του βιβλίου, καταπιάστηκα με «το ελάχιστο, το μερικό, τη λέξη ή τη φράση». Μα εκεί ακριβώς βρίσκεται η ουσία της μετάφρασης ή αλλιώς «εξ όνυχος τον λέοντα», όπως είπε ο Αλκαίος – αν και η συγκεκριμένη περίπτωση αφορά την κάθε λέξη, δηλαδή όλα τα νύχια του λιονταριού. Εξάλλου, τα «Προλεγόμενα» και τα «Σχόλια» δεν προσφέρουν ερμηνευτική βοήθεια για τα προβληματικά σημεία της μετάφρασης.

Δεν φωτίζουν δηλαδή ακατανόητους στίχους, όπως: «Εκεί που ανάσταινε το σώμα Ερωτας χρυσός» (80) ή «Μετά την αγωνία των απολιθωμένων» (324). Ούτε εξηγούν τις δεκάδες άλλες αστοχίες που δεν περιέλαβα στην κριτική μου, όπως: την «Unreal City» που γίνεται «Των ήσκιων η Πόλη» (60) και παρακάτω «ασώματη» (207) και αργότερα «αδειανή» (376)· το χαρτί που «έχει στην πλάτη του ένα κάτι» (53), ενώ πρόκειται για τον έμπορο που κουβαλάει το χαρτί στην πλάτη του· το ρολόι που «τάιζε τις ώρες» (67 «kept the hours»)· τον άνεμο που «διασχίζει το χώμα» (175 «Crosses the land»)· το γέλιο που «δαγκώνει» τ’ αφτιά (186 «chuckle spread from ear to ear»)· τον Τειρεσία που «παλεύει με τη διπλή ζωή» (218 «throbbing between two lives»)· το «public bar» (260) που γίνεται «κρασοπουλειό»· τη «γούβα την ορφανισμένη» (385 «decayed hole»)· το «παρεκκλήσι» (387 «chapel») που γίνεται «ξωκκλήσι»· την πόρτα που «χτυπά» (389 «the door swings»)· τη ζούγκλα που «δίπλωσε τα φτερά» (398 «The jungle crouched»)· τη «λιγωμένη μουσική» του αιθέρα (415 «aethereal rumours»).