Η ιθαγένεια της κατσαρόλας

«Φάτε και πίνετε, άρχοντες, κι εγώ θα σας διηγούμαι»: έτσι αρχίζει ένα ριζίτικο τραγούδι της Κρήτης που στα χρόνια μας το αθανάτισε ο Ξυλούρης, σε επιμέλεια Μαρκόπουλου. Ενας στίχος που μας οδηγεί βαθιά μέσα στην ιστορική μνήμη και κυρίως στα πρώτα ποιητικά μας ριζώματα: στον Ομηρο, εκατοντάδες στίχοι και στα δύο έπη περιγράφουν τραπεζώματα και ποικίλα εδέσματα, γεύσεις, μυρωδιές, συνταγές και προϊόντα της ελληνικής γης, φυτικά και ζωικά που αποτελούν την πανάρχαια ελληνική μαγειρική κουλτούρα. Ο μεγάλος εθνολόγος Λεβί-Στρος είχε γράψει εξαίσιες σελίδες για τη μαγειρική των πρωτόγονων φυλών από τον βαθύ χρόνο και στηρίζει σοφές παρατηρήσεις του πάνω στον πολιτισμό του μαγειρεμένου κι όχι του ωμού φαγητού. Με λίγα λόγια η σημαντικότερη πολιτισμική δραστηριότητα του ανθρώπου και η αρχαιότερη είναι η τέχνη της μαγειρικής και η «φιλοσοφία» των γεύσεων.

Εχω κι άλλοτε αναφερθεί στην περιπέτεια της ομηρικής λέξης «νόστιμος» που έχει αρχικά να κάνει με την επιστροφή του ξενιτεμένου στην πατρίδα μέσα στη φράση «νόστιμον ήμαρ»: η ημέρα της επιστροφής στην πατρίδα (η λέξη νοσταλγία, πόνος για την επιστροφή στην πατρίδα είναι πολύ νεότερη) που μέσα στους αιώνες έφτασε να σημαίνει τη γευστική (και όχι μόνο) απόλαυση. Το νόστιμο φαΐ πριν φτάσει στη σημερινή του λαϊκή και γενικευμένη έννοια, κατ’ αρχάς σήμαινε το φαΐ που νοσταλγούσε ο ξενιτεμένος, κυρίως το αγαπημένο φαΐ της μάνας του. Και συχνά αυτό το αγαπημένο φαΐ ετοίμαζε η μάνα να σερβίρει στο τραπέζι τη μέρα που επέστρεφε ο ξενιτεμένος.

Εχω, νομίζω, κι άλλοτε αφηγηθεί πως το 1976 που βρέθηκα οικογενειακά τουρίστας στη Ρουμανία του Τσαουσέσκου, σε μια πλατεία του Βουκουρεστίου και τα βράδια (όπως εδώ στην Ομόνοια) μαζεύονταν οι έλληνες πολιτικοί εξόριστοι να πούνε τον καημό τους και να μιλήσουν τη γλώσσα τους, όταν μας αντιλήφθηκαν ήρθαν και μας αγκάλιασαν ρωτώντας για τα νέα της πατρίδας. Ενας όμως γέροντας, σαφώς παλιός ποιμένας Ηπειρώτης, με πήρε παραδίπλα και με ρώτησε: «Πατριώτη, πες μου τη γεύση που έχει η πετσούλα του πασχαλινού αρνιού που ψήνεται στη σούβλα»!!

Ακόμη και σήμερα γνωρίζω μητέρες που στέλνουν με φίλους που ταξιδεύουν αλλά και αεροπορικά ειδικά συσκευασμένα φαγητά, κυρίως, οι επαρχιώτισσες, τυρόπιτες σπιτικές, χορτόπιτες, κολοκυθόπιτες γλυκές, σε νέους έλληνες σπουδαστές ευρωπαϊκών πανεπιστημίων. Οταν πριν από πάρα πολλά χρόνια βρέθηκα Πάσχα στη Νέα Υόρκη, στην ελληνική εκκλησία είχε διαμορφωθεί το υπόγειο σε εντευκτήριο και το Πάσχα σε γιορταστικό τραπέζι της ομογένειας ενώ στην ψησταριά γύριζε ο οβελίας.

Η ΨΗΣΤΑΡΙΑ ΚΑΙ Η ΙΛΙΑΔΑ. Αγαπητοί φίλοι, πριν ακόμη πιο πολλά χρόνια που βρέθηκα στην Αμερική, στο Λος Αντζελες, με το «Πειραϊκό Θέατρο» του Ροντήρη, μετά την παράσταση κάλεσε στη βίλα του το θέατρο ο μέγας και τρανός έλληνας κινηματογραφικός ιμπρεσάριος και παραγωγός Σπύρος Σκούρας. Στο σαλόνι της βίλας, μεγάλο όσο περίπου η Ομόνοια σχεδόν στο κέντρο δέσποζε ως γλυπτό (!) μια ψησταριά, σαν αυτές που βλέπουμε στην Ελλάδα στην οδό Δώρου με γύρω τα τραπέζια με τη λαδόκολλα. Είχα κι άλλοτε αναφερθεί, νομίζω, στην έξοχη συνταρακτική εικόνα της Ωμέγα ραψωδίας της «Ιλιάδας», όταν ο Πρίαμος φτάνει στη σκηνή του Αχιλλέα περνώντας μέσα από το κοιμισμένο ελληνικό στρατόπεδο (το είχαν κοιμίσει οι θεοί για να διευκολύνουν τον τραγικό πατέρα) για να ζητήσει να του παραδώσουν το νεκρό σώμα του Εκτορα, που έχει εξευτελίσει ο Αχιλλέας σέρνοντάς το πίσω από το άρμα του. Ο Αχιλλέας, που στο έμπα της σκηνής, με το φως της σελήνης κόντρα μπερδεύει τον νυχτερινό επισκέπτη με τον πατέρα του, όταν τον αντιλαμβάνεται κι αφού δώσει διαταγή να περιποιηθούν το σκήνωμα του Εκτορα, ώστε να το πάρει  και να το κηδέψει ο γονιός του, στρώνει τραπέζι και καλεί τον Πρίαμο σε τσιμπούσι, πείτε το Νεκρόδειπνο. Στα μέρη που μεγάλωσα το λέμε «γεύμα παρηγοριάς» και αλλού ονομάζεται «Μακαριά»!

Είναι, λοιπόν, μια από τις βαθύρριζες τελετουργίες το φαγητό. Εχουμε αφηγήσεις ακόμη και από την πρόσφατη κοινωνική οικογενειακή ζωή που ομιλούν για την τάξη, την ιεραρχία και τους αποκλεισμούς ενός τυπικού γεύματος ή δείπνου. Οταν π.χ. κάθεται η οικογένεια στο τραπέζι με κεφαλή τον «Πατριάρχη» της, όποιος απουσιάζει και μένει κενή η καρέκλα του δεν επιτρέπεται, αν αργήσει, να μετάσχει στην τελετή. Τρώει μόνος αργότερα. Σε πολλές περιοχές μένει μια καρέκλα κενή για τους νεκρούς ή για τους ξενιτεμένους.

Ακόμη και στη σημερινή μεγαλοαστική τελετουργία του φαγητού δεν είναι μόνο η σειρά και το είδος των φαγητών που σερβίρονται αλλά αξιολογική θέση έχει και η ιεραρχία στην τοποθέτηση των συνδαιτυμόνων και η σειρά με την οποία τοποθετούνται και ποια και πόσα μαχαιροπίρουνα! Κι αλίμονο αν δεν γνωρίζεις τη σειρά και τη χρήση τους και με ποιο χέρι τα χρησιμοποιείς.

Αυτή την εποχή στο θέατρό μας μπορεί ο σημερινός Ελληνας να δει δύο διαφορετικούς τρόπους ζωής των Ελλήνων της μικρασιατικής κουλτούρας. Για τις «Μάγισσες της Σμύρνης» έγραψα, τώρα παίζεται με επιτυχία η «Λωξάντρα» στο θέατρο Βεάκη. Στο πρώτο είναι η εξάρτηση των κατοίκων της ομογένειας από τη λαϊκή ιατρική, τις μάγισσες, τις χαρτορίχτρες, τις προκαταλήψεις, τα συμφερτικά συνοικέσια κ.τ.λ. Η «Λωξάντρα», διασκευή του Δήμου του μυθιστορήματος της Μαρίας Ιορδανίδου, από την εποχή που κυκλοφόρησε ενεγράφη στα μυθικά της πεζογραφίας μας.

Γιατί η Ιορδανίδου και τώρα με στοργή διαφυλαγμένη με τη διασκευή για τη σκηνή του Ακη Δήμου μας ξεναγεί και μας μυεί στη μαγειρική κουλτούρα της βαθύρριζης παράδοσης των Ελλήνων της Ανατολής. Δεν υπάρχει πιο έμπρακτη απόδειξη πως κάθε πολιτισμός όπου γης είναι ανοιχτός σε επιρροές, μόνο και μόνο να σκεφτεί κανείς πόσο ηλίθιο ήταν το Σινικό Τείχος που βέβαια δεν εμπόδιζε τίποτε από την άλλη περιοχή της γης να εισβάλει και να γονιμοποιήσει θετικά ή αρνητικά την κινέζικη παράδοση.

Εξάλλου η Μικρά Ασία έχει εκ της φυσικής της κατασκευής άλλα χώματα, άλλα νερά, άλλον αέρα από την κυρίως Ελλάδα. Αρα και άλλα προϊόντα ή και τα ίδια με άλλη γεύση.

Ο Ελληνας της Μικράς Ασίας έζησε χρόνια με τον μουσουλμάνο και ο Ελληνας της Σμύρνης και της Πόλης σε πολυεθνικό περιβάλλον: Τούρκοι, Εβραίοι, Αρμένιοι, Αραβες, Κούρδοι αλλά και χιλιάδες Ευρωπαίοι εγκατεστημένοι αιώνες μετέφεραν έθιμα, τελετές και κυρίως συνταγές φαγητών και πληθώρα γεύσεων.

Δεν χρειάζεται να επιχειρηματολογήσω άλλο. Αν ζείτε σε ένα αστικό ή μικροαστικό και ένα επαρχιωτικό περιβάλλον αναλογιστείτε πόσα φαγητά με τούρκικο όνομα φάγατε τον περασμένο μήνα. Αφήνω τον τέντζερη, το μπρίκι, τον μπαλτά, το ταψί, το καζάνι, τον σοφρά και το χαγιάτι! Αλλα τόσα δώσαμε κι εμείς στους συγκατοίκους μας σε κείνες τις περιοχές. Πώς το λέει ο Εμπειρίκος; Δώσ’ μου το χέρι σου πάρε τη λέξη μου.

Είναι η δεύτερη φορά που ο Σωτήρης Χατζάκης σκηνοθετεί τη «Λωξάντρα» στη διασκευή του Δήμου. Και κάθε φορά σέβεται το ήθος των προσώπων και τον ήχο της γλώσσας και το ύφος της εποχής. Η Ερση Δρίνη δίνει ρέστα ποιότητας και πιστότητας κυρίως με τα κοστούμια της. Ο Παυλόπουλος φωτίζει πάντα σοφά με μέτρο. Είναι επίσης άξιο να επισημανθεί πως η παραγωγοί Αδελφοί Τάγαρη σε μια εποχή κρίσης των πάντων (και στο θέατρο) στηρίζουν μεγάλα και πολυπρόσωπα θεάματα ακροάματα.

Η Ελένη Κοκκίδου είναι ηθοποιός με μέτρο και λιτή εκφραστική γκάμα αλλά υπηρετεί μια εσωτερική και πλήρη συναισθηματικά υποκριτική. Ο Γιώργος Αρμένης απλά: έξοχος. Μεταφέρει τη μεγάλη σχολή του κριτικού ρεαλισμού με πυκνότητα και σαφήνεια. Ο Μητρούσης καταφεύγει με κύρος στην παράδοση του ανατολίτικου Καραγκιόζη και γράφει! Η Ευαγγελία Μουμούρη βεβαιώνει το ουσιαστικό υποκριτικό της ταλέντο και η Χρύσα Παπά υπάρχει συνεχώς και επιβάλλει την ουσιαστική της συμμετοχή. Από την πληθώρα των άλλων ηθοποιών θα ξεχωρίσω την Αλ. Καρακατσάνη, τον Γιάννη Σαμσιάρη, την Κοραλία Τσόγκα, τον Φάις. Η Ελένη Τσαλιγοπούλου σκίζει!

Διασκευή:
Ακης Δήμου
Σκηνοθεσία:
Σωτήρης Χατζάκης
Σκηνικά – κοστούμια:
Ερση Δρίνη
Φωτισμοί: Λευτέρης Παυλόπουλος
Ερμηνείες:
Ελένη Κοκκίδου, Γιώργος Αρμένης, Μιχάλης Μητρούσης, Ευαγγελία Μουμούρη, Χρύσα Παπά, Ελένη Τσαλιγοπούλου κ.ά.
Πού:
Θέατρο Βεάκη, Στουρνάρη 32, τηλ. 210-5223.522.