«Πότε μια αναθεώρηση είναι επιβεβλημένη; Αυτό είναι το ερώτημα. Και πότε μπορεί να είναι επιτυχημένη;» διερωτήθηκε ο καθηγητής Χάρης Παμπούκης απαντώντας σε ερώτηση του Γιάννη Πρετεντέρη σε πάνελ του Delphi Economic Forum XI στο πλαίσιο της συζήτησης για τις προκλήσεις και τις προοπτικές της Συνταγματικής Αναθεώρησης.

Ο ίδιος επεσήμανε ότι υπάρχουν προϋποθέσεις και εξήγησε σχετικά:  «Υπάρχει προϋπόθεση πολιτειακή. Δηλαδή να είναι ένα θέμα το οποίο είναι πολιτειακά ώριμο, να είναι εκτός πολιτικής συγκυρίας. Υπάρχει πολιτική, να υπάρχει δυνατότητα ευρείας νομιμοποίησης – νομιμοποίηση στην πολιτική είναι με συναινέσεις. Είναι κοινωνική, να έχει ωριμάσει στην κοινωνία, ασφαλώς. Και βεβαίως θα πρέπει να έχει σαφή και λιτή στοχοθεσία.

Είπε πολύ ωραία ο κύριος Κουνατζής, κάτι το οποίο συμφωνούμε νομίζω όλοι, ότι υπάρχει μια υπέρ-στιγματοποίησις. Δηλαδή έχω μετρήσει είκοσι διατάξεις οι οποίες μπορούν εύκολα να απαλειφθούν από το Σύνταγμα και να πάνε στο νόμο. Θα μπορούσε να είναι αυτό. Ποια θα ήταν η στοχοθεσία; Θα ήταν πρώτα από όλα μια βελτίωσης-απλούστευσης.

Θα μπορούσε να είναι και θα έπρεπε να είναι κάτι το οποίο λείπει, μια οραματική ματιά στο μέλλον. Εκεί βλέπω δύο θέματα τα οποία το ένα υπάρχει εν σπέρματι, όπως είναι τεχνολογία,  η νέα εποχή και η νυν εποχή θα είναι προεχόντως digital, τεχνολογική, και δεν είναι δυνατόν να μην υπάρχει μια σκέψη του συνταγματικού νομοθέτη για το πού θα πάει η χώρα συντεταγμένα προς τα εκεί.

Είναι πολλά θέματα τα οποία αν χρειαστεί και έχουμε την ευκαιρία μπορούμε να τα αναπτύξουμε. Επίσης, υπάρχει το θέμα της γενεαλογικής δικαιοσύνης, το οποοίο ξεκινάει από το περιβάλλον, δημογραφικό. Υπάρχουν προβλέψεις οι οποίες αφορούν το μέλλον, τη στοχοθεσία.

Λοιπόν, αν κανένας πει ότι αυτά τα κριτήρια λίγο ως πολύ είναι σωστά, πρέπει λοιπόν να δούμε σήμερα από τα προτεινόμενα θέματα ποια από αυτά μπορούν να ακουμπήσουν σε αυτές τις αρχές. Και πρέπει να σας πω επίσης, όταν λέω βέβαια κοινωνική ωριμότητα, εννοώ ότι είναι θέματα τα οποία έχουν ωριμάσει στην κοινωνία, έχουν συζητηθεί, δεν είναι θέματα συνταγματολόγων ούτε εν γένει νομικών τα θέματα του Συντάγματος.

Αφορούν όλους και θα πρέπει να αφορούν όλους. Και θα πρέπει να υπάρχει ευρεία συμμετοχή, αντίληψη και ίσως και δυνατότητα έκφρασης όσον αφορά τα θέματα αλλαγής του Συντάγματος. Λοιπόν, από αυτά τα θέματα προχείρως, αυτά τα οποία βλέπω εγώ ότι είναι ώριμα, φυσικά με ενδιαφέρον, βλέπω την ιστορία της τεχνολογίας.

«Το Σύνταγμα έχει γίνει πολύ πρωθυπουργοκεντρικό»

Δεν ξέρω, είναι ακόμα νομίζω ώριμο. Ελπίζω ότι μπορεί να υπάρχει δυνατότητα να γίνει κάτι πιο οραματικό, πιο πλήρες, έχει πολύ μεγάλη συζήτηση αλλά πολύ μεγάλη σημασία. Μετά, υπάρχουν θέματα εξισορρόπησης των θεσμών. Το Σύνταγμα ξεκίνησε με έναν τρόπο, έχει γίνει πολύ πρωθυπουργοκεντρικό, πολύ.

Επομένως, έχουμε ένα θέμα check and balances, το οποίο θα πρέπει να βρεθεί τρόπος να υπάρχει μια συνταγματική σκέψη, μας απασχολεί κάθε μέρα και νομίζω δεν είναι καλό για κανέναν, ούτε και για τον φορέα της λαϊκής εντολής, όταν είναι σε αυτή την απόλυτη, εν πάση περιπτώσει, κατάσταση εξουσίας. Είναι βλαπτικό, μπορώ να πω, κατά κάποιο τρόπο».

Στη συνέχεια ο κ. Παμπούκης αναφέρθηκε στο άρθρο 16. «Το άρθρο 16 με αυτή την αλλαγή που έγινε με τον νόμο, ορισμένοι λένε ότι είναι πλέον περιττό, όπως ο κύριος Μακρυδημήτρης, αν έχω δει καλά. Εγώ νομίζω ότι είναι επιβεβλημένο. Διότι είναι θέμα το οποίο έχει ωριμάσει στην κοινωνία. Είναι ένα θέμα το οποίο θα πρέπει να τύχει τροποποίησης συνταγματικής με ευθύ τρόπο. Εγώ δεν είμαι υπέρ, δεν είμαι πολύ θιασώτης του τρόπου με τον οποίο έγινε αυτή η αλλαγή, η οποία επηρέασε έμμεσα το Σύνταγμα. Τώρα είναι η ευκαιρία, είναι ώριμο θέμα να γίνει ευθέως.

«Επικίνδυνο θέμα αυτό της ευθύνης υπουργών»

Για τα θέματα όσον αφορά την ευθύνη υπουργών τόνισε: «Αυτό είναι ένα επικίνδυνο θέμα, διότι είναι το κατεξοχήν πεδίο στο οποίο μπορεί να επικρατήσει μια λαϊκιστική αντίληψις. Και επίσης πρέπει να σας πω ότι θέλει μια προσοχή από τα δάνεια, δηλαδή από τις δανεικές εμπειρίες των ξένων, διότι αυτές προϋποθέτουν το ίδιο επίπεδο πολιτικού πολιτισμού.

Και φοβούμαι ότι είμαστε ακόμα περισσότερο ανατολικότροποι όσον αφορά τον πολιτικό πολιτισμό παρά δυτικότροποι. Και αυτό είναι ένα θέμα το οποίο θα πρέπει να το λάβουμε επίσης υπόψη, να το λάβει υπόψη συνταγματικός νομοθέτης εννοώ. Λοιπόν, το υπουργικό, το θέμα είναι ότι σε λίγο καιρό δεν θα μπορούμε να βρούμε υπουργό, εάν επικρατήσει η αντίληψη ότι ο κάθε υπουργός θα πηγαίνει στον κοινό δικαστή και θα μπορεί να είναι αντικείμενο πιέσεων, να το πω έτσι ευγενικά».

Και εξήγησε: Διότι θα πρέπει να κάνει, ας υποθέτω, ασφάλιση τύπου directors and board και λοιπά για να πάει σαν υπουργός, διότι θα είναι βέβαιο ότι θα ασκούνται πιέσεις. Λοιπόν, αυτά τα θέματα, τι πρέπει να γίνει; Θα μπορούσε νομίζω να γίνει παρέμβαση στο ουσιαστικό δίκαιο.

Το Σύνταγμα πρέπει να παραμείνει σε επίπεδο αρχών και θα πρέπει να φτιάξουμε ένα ειδικό υπουργικό δίκαιο, το οποίο μάλιστα για τα πεδία ευθύνης των υπουργών, παραδείγματος χάριν απιστία, δεν είναι νοητή η απιστία διότι είναι θέμα κρίσης, έτσι; Είναι θέμα κρίσης. Αν του απαγορεύσεις, είναι σαν την ευθύνη του χειρουργού.

Δεν του επιτρέπεις να χειρουργήσει. Δηλαδή, θέλω να πω, είναι ορισμένα αντικείμενα τα οποία ανήκουν στο ουσιαστικό πεδίο, ενώ μέχρι τώρα οι σκέψεις μας είναι στο διαδικαστικό πεδίο. Αυτά προχείρως».