Ένα πορτρέτο που φυλάσσεται σε βρετανική συλλογή και για δεκαετίες θεωρούνταν απλώς αντίγραφο εργαστηρίου του Ρέμπραντ, αποδεικνύεται ότι έχει ζωγραφιστεί επίσης από τον ίδιο τον Ολλανδό δάσκαλο του 17ου αιώνα, σύμφωνα με κορυφαίο μελετητή της τέχνης.

Τα δύο έργα, με τίτλο «Παλαιός Άνδρας με Χρυσή Αλυσίδα» και χρονολογημένα στις αρχές της δεκαετίας του 1630, απεικονίζουν σε σχεδόν φυσικό μέγεθος έναν ηλικιωμένο άνδρα που φορά χρυσή αλυσίδα και καπέλο με φτερό. Για πρώτη φορά μετά από σχεδόν τέσσερις αιώνες, τα πορτρέτα εκτέθηκαν μαζί στο Art Institute of Chicago, το οποίο διαθέτει την αναγνωρισμένη εκδοχή του πίνακα, ζωγραφισμένη σε ξύλινο πάνελ.

Το δεύτερο έργο, μικρότερο και ζωγραφισμένο σε καμβά, ανήκει προσωρινά στον Sir Francis Newman, επιχειρηματία με έδρα το Κέιμπριτζ, και είχε χαρακτηριστεί ως «αντίγραφο» από καλλιτέχνη του εργαστηρίου του Ρέμπραντ. Ωστόσο, ο μελετητής Gary Schwartz υποστηρίζει ότι και τα δύο έργα είναι αυθεντικά του ίδιου του δασκάλου.

Σύμφωνα με τον Schwartz, η ποιότητα της πινελιάς και η τεχνική υποδεικνύουν τη συμμετοχή του ίδιου του Ρέμπραντ. Όπως σημείωσε, πολλοί Ολλανδοί καλλιτέχνες της εποχής συνήθιζαν να επαναλαμβάνουν δικά τους έργα, είτε για προσωπική ικανοποίηση είτε κατόπιν παραγγελίας συλλεκτών.

Ο μελετητής υπενθυμίζει πως ήδη από το 1699 ένας Γάλλος σύγχρονος του Ρέμπραντ είχε παρατηρήσει ότι «σχεδόν δεν υπάρχει ζωγράφος [στην Ολλανδία] που να μην επανέλαβε κάποιο έργο του, είτε γιατί του άρεσε, είτε επειδή κάποιος ζήτησε ένα ίδιο».

Η ιστορία του πίνακα και η νέα ερμηνεία

Η αμφισβητούμενη εκδοχή του Old Man with a Gold Chain αγοράστηκε το 1898 από τον προπάππου του Sir Francis Newman ως έργο του Ρέμπραντ. Ο Schwartz δήλωσε στην Guardian: «Το θέμα είναι αν θα αποφασίσουμε να αποδεχτούμε ότι το έκανε ο Ρέμπραντ. Το βρίσκω πολύ συναρπαστικό. Ανοίγει πολλές δυνατότητες για να επανεξετάσουμε πολλά έργα».

Πρόσθεσε: «Αν ο Ρέμπραντ είχε πελάτη για ένα αντίγραφο του ελκυστικού “Old Man”, ποιος θα ήταν ο πιο αποτελεσματικός τρόπος να το φτιάξει; Να το αναθέσει σε μαθητή ή να το επαναλάβει ο ίδιος; Η δεύτερη επιλογή έχει περισσότερο νόημα και εξηγεί την εξαιρετική ποιότητα του καμβά».

Οι ακτίνες Χ και η υπέρυθρη απεικόνιση του πίνακα του Σικάγο αποκάλυψαν διορθώσεις στην ενδυμασία του άνδρα, οι οποίες δεν υπήρχαν στην εκδοχή του Newman. «Αν το έκανε μαθητής, θα υπήρχαν λάθη που ο δάσκαλος θα διόρθωνε. Αυτός είναι τόσο ακριβής», σχολίασε ο Schwartz.

Απόρριψη και αναγνώριση

Ο προπάππους του Newman απέκτησε τον πίνακα ως Ρέμπραντ το 1898 από τη γκαλερί Agnews στο Λονδίνο, πληρώνοντας σημαντικό ποσό. Όμως, το 1912, όταν εμφανίστηκε ο άλλος πίνακας, ο Γερμανός ιστορικός τέχνης Wilhelm Bode χαρακτήρισε την εκδοχή του Newman «έξυπνο αντίγραφο».

Ο Schwartz, που θα δώσει ομιλία για την ολλανδική ζωγραφική στη National Gallery του Λονδίνου, έχει συγγράψει πλήθος βιβλίων για τον Ρέμπραντ και μόλις εξέδωσε νέο τόμο στη σειρά World of Art της Thames & Hudson. Όπως τόνισε, ο Bode «δεν προσέφερε σοβαρά επιχειρήματα για τον ισχυρισμό του».

Τεχνική ανάλυση και νέα δεδομένα

Ο πίνακας του Newman εκτέθηκε μόνο μία φορά, το 1952, στη Royal Academy του Λονδίνου. Αν και καταχωρίστηκε τότε ως πρωτότυπο του Ρέμπραντ, ειδικοί επισκέπτες της έκθεσης θεώρησαν ότι επρόκειτο για αντίγραφο εργαστηρίου.

Παρά τις ομοιότητες, λεπτομερής ανάλυση αποκάλυψε διαφορές στην τεχνική: στα βλέφαρα του βρετανικού πορτρέτου χρησιμοποιήθηκαν φωτεινές πινελιές, ενώ στο έργο του Σικάγο η λάμψη προήλθε από ξύσιμο της σκούρας βαφής ώστε να φανεί το φως από κάτω.

Μελέτη του Hamilton Kerr Institute του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ έδειξε ότι ο καμβάς και οι χρωστικές της βρετανικής εκδοχής ταυτίζονται με εκείνες που χρησιμοποιούσε ο Ρέμπραντ και το εργαστήριό του, ενώ διαπιστώθηκε ίδιο διπλό υπόστρωμα λαδιού με οκτώ έργα του από το 1632-1633.

Το Art Institute of Chicago ανέφερε ότι, έπειτα από αναλύσεις υπέρυθρων σαρώσεων, ακτίνων Χ και χρωστικών, οι διαφορές μεταξύ των δύο έργων υποδηλώνουν αντίγραφο εργαστηρίου. Ωστόσο, όπως επισημαίνει, «η συζήτηση για τον σκοπό και τη συγγραφική ιδιότητα αυτών των αντιγράφων συνεχίζει να εξελίσσεται».

Η θέση του κατόχου

Ο Newman, ερωτηθείς αν πίστευε πάντοτε ότι κατείχε έργο του Ρέμπραντ, απάντησε: «Η άποψή μου ήταν πάντα ότι ήταν ένα μυστήριο. Απόλαυσα το μυστήριο γιατί σήμαινε ότι μπορούσα να το έχω στον τοίχο μου … και να μην έχω την ευθύνη της πιθανής σημασίας του».

Αν τελικά αποδειχθεί ότι πρόκειται για αυθεντικό Ρέμπραντ, ο Newman δήλωσε πως το έργο θα καταλήξει σε μουσείο.