Κληρονομικό δίκαιο και κληρονομική διαδοχή αλλάζουν ριζικά, καθώς ενισχύεται η θέση των συζύγων και των συντρόφων που μένουν πίσω μετά τον θάνατο του/της συντρόφου τους. Με το νέο πλαίσιο, αυξάνεται το ποσοστό που δικαιούνται να κληρονομήσουν, είτε βρίσκονται σε γάμο είτε σε σύμφωνο συμβίωσης.

Σύμφωνα με τις νέες διατάξεις, αυξάνεται το ποσοστό της νόμιμης μοίρας για τον επιζώντα σύζυγο ή σύντροφο. Ο νομοθέτης στοχεύει στην ενίσχυση της προστασίας του, ανεβάζοντας το ποσοστό από 25% σε 33,3%, δηλαδή στο 1/3 της κληρονομιάς όταν υπάρχει ένα παιδί. Αν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το ποσοστό παραμένει στο 25%. Σε περίπτωση που δεν υπάρχουν παιδιά, ο επιζών σύζυγος προηγείται πλέον των γονέων, ξαδέλφων ή άλλων συγγενών με κληρονομικό δικαίωμα.

Τι προβλέπεται για τα ζευγάρια σε ελεύθερη συμβίωση

Το υπό διαβούλευση νομοσχέδιο για το κληρονομικό δίκαιο φέρνει σημαντικές κοινωνικές αλλαγές για τα ζευγάρια που ζουν σε ελεύθερη ένωση χωρίς σύμφωνο συμβίωσης. Η ψήφισή του αναμένεται εντός του πρώτου τριμήνου του 2026, σηματοδοτώντας τον πρώτο εκσυγχρονισμό του θεσμού ύστερα από σχεδόν οκτώ δεκαετίες. Το νέο πλαίσιο προσαρμόζεται στα σύγχρονα κοινωνικά και δημογραφικά δεδομένα, αναγνωρίζοντας τις μεταβαλλόμενες ανάγκες των πολιτών.

Στην καρδιά του νομοσχεδίου, που αποτελεί αποτέλεσμα της εργασίας της νομοπαρασκευαστικής επιτροπής υπό τον επίτιμο καθηγητή του ΕΚΠΑ και ακαδημαϊκό Απόστολο Γεωργιάδη, βρίσκεται η διεύρυνση της έννοιας της οικογένειας. Οι αλλαγές στοχεύουν στην αναγνώριση όλων των μορφών συμβίωσης που δημιουργούν ουσιαστικούς δεσμούς, ακόμη και αν δεν υπάρχει συγγένεια με την παραδοσιακή έννοια.

Όπως έχει επισημάνει ο υφυπουργός Δικαιοσύνης Ιωάννης Μπούγας, το νέο πλαίσιο έχει έντονο κοινωνικό πρόσημο, λειτουργώντας ως «ασπίδα προστασίας» για τα ζευγάρια που ζουν σε ελεύθερη ένωση.

Η επιτροπή έλαβε υπόψη ότι σήμερα πολλά ζευγάρια δεν έχουν προχωρήσει ούτε σε γάμο ούτε σε σύμφωνο συμβίωσης, είτε από επιλογή είτε λόγω συγκυριών. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όταν ένας από τους δύο αποβιώσει, ο άλλος δεν έχει κανένα κληρονομικό δικαίωμα, ανεξάρτητα από τη διάρκεια της κοινής ζωής τους.

Το νέο «status»

Με το νέο κληρονομικό δίκαιο, το «status» αυτό αλλάζει. Υπό προϋποθέσεις, ο/η σύντροφος σε ελεύθερη συμβίωση αποκτά κληρονομικά δικαιώματα, εφόσον έχει προηγηθεί τριετής κοινή ζωή. Για πρώτη φορά, ο επιζών σύντροφος θα μπορεί να διατηρήσει τη «συζυγική» στέγη για τουλάχιστον ένα έτος, εξασφαλίζοντας κατοικία.

Επιπλέον, ο σύντροφος αποκτά «δικαίωμα στο εξαίρετο», δηλαδή αποτρέπεται η μεταβίβαση της περιουσίας στο Δημόσιο – όπως συμβαίνει συχνά σήμερα – και αυτή μπορεί να κληρονομηθεί από τον επιζώντα σύντροφο. Με βάση το νομοσχέδιο, ο επιζών εντάσσεται στην πέμπτη τάξη της κληρονομικής διαδοχής, αποκτώντας δικαίωμα κληρονομίας εφόσον δεν υπάρχουν άλλα πρόσωπα που καλούνται εκ του νόμου (παιδιά, σύζυγος ή γονείς).

Παράλληλα, ενισχύεται η προστασία του επιζώντος όταν υπάρχουν παιδιά του εκλιπόντος. Ο σύντροφος διατηρεί την οικοσκευή, μπορεί να παραμείνει στην κοινή κατοικία για ένα έτος και, εφόσον έχει προσφέρει ουσιώδη βοήθεια χωρίς αντάλλαγμα, δικαιούται χρηματική αποζημίωση.

Οι δύο κρίσιμες προθεσμίες

Το «κλειδί» για την αναγνώριση των νέων δικαιωμάτων βρίσκεται σε δύο χρονικά ορόσημα: τη διάρκεια της συμβίωσης και την προθεσμία υποβολής αίτησης στη Δικαιοσύνη. Ο επιζών σύντροφος μπορεί, μέσα σε τέσσερις μήνες από τον θάνατο, να προσφύγει στο δικαστήριο ζητώντας να διαπιστωθεί αν πληρούται η βασική προϋπόθεση του νόμου – η τριετής κοινή ζωή με τον κληρονομούμενο.