Από τότε που ο άνθρωπος πάτησε για πρώτη φορά στη Σελήνη, οι διαστημικές υπηρεσίες ανά τον κόσμο αντιμετωπίζουν τη ζωή πέρα από τη Γη ως έναν μακροπρόθεσμο στόχο. Ανάμεσα στους προορισμούς που μπορούμε να προσεγγίσουμε ρεαλιστικά, ο Άρης ξεχωρίζει ως ο πιο κατάλληλος υποψήφιος. Το εντυπωσιακό του τοπίο και ορισμένα γνώριμα χαρακτηριστικά του τον καθιστούν το επόμενο μεγάλο βήμα για την εξερεύνηση και την εγκατάσταση ανθρώπων εκτός Γης. Ωστόσο, η δημιουργία μιας μόνιμης ανθρώπινης παρουσίας εκεί παραμένει μία από τις μεγαλύτερες φιλοδοξίες – και ταυτόχρονα τις πιο δύσκολες προκλήσεις – που έχει ποτέ αντιμετωπίσει η επιστήμη και η μηχανική.
Ο Άρης δεν ήταν πάντοτε όπως τον γνωρίζουμε σήμερα. Κατά τη διάρκεια δισεκατομμυρίων ετών, ο πλανήτης έχασε τη παχιά ατμόσφαιρα που κάποτε προστάτευε την επιφάνειά του. Σήμερα διαθέτει ένα ακραίο περιβάλλον, αφιλόξενο για κάθε μορφή ζωής της Γης. Η ατμόσφαιρά του είναι εξαιρετικά αραιή και αποτελούμενη κυρίως από διοξείδιο του άνθρακα, με πίεση μικρότερη από το 1% της γήινης και θερμοκρασίες που κυμαίνονται από -90°C έως 26°C.
Πέρα από αυτά, ο Άρης δέχεται συνεχή κοσμική ακτινοβολία και δεν διαθέτει αναπνεύσιμο αέρα. Ένα καταφύγιο εκεί πρέπει να προσφέρει πολύ περισσότερα από στέγη και τοίχους· πρέπει να λειτουργεί ως σύστημα υποστήριξης ζωής ικανό να αντέξει σε συνθήκες που αποδομούν κάθε ζωντανό οργανισμό. Η μεταφορά μεγάλων ποσοτήτων δομικών υλικών από τη Γη είναι ασύμφορη και μη ρεαλιστική. Η πιο πρακτική λύση είναι η αξιοποίηση των τοπικών πόρων, μια προσέγγιση γνωστή ως in situ resource utilization (ISRU), που αποτελεί κεντρικό άξονα κάθε σχεδίου βιώσιμης ανθρώπινης παρουσίας στον Κόκκινο Πλανήτη.
Το ρόβερ Perseverance της NASA έχει συλλέξει δείγματα από τον κρατήρα Jezero – ένα αρχαίο ποτάμιο δέλτα – τα οποία ενδέχεται να περιέχουν ίχνη πρώιμης ζωής. Η πιθανότητα αυτή γεννά ένα ακόμη μεγαλύτερο ερώτημα: εάν μικροοργανισμοί έζησαν κάποτε στον Άρη, θα μπορούσαν παρόμοιες βιολογικές διεργασίες να συμβάλουν στην οικοδόμηση εκεί;
Από τη γήινη ζωή στην αρειανή κατασκευή
Η ζωή στη Γη ξεκίνησε από απλούς μικροοργανισμούς σε ρηχά νερά και με την πάροδο του χρόνου άλλαξε ριζικά τον πλανήτη, εμπλουτίζοντας την ατμόσφαιρα με οξυγόνο και δημιουργώντας ανθεκτικές δομές όπως οι κοραλλιογενείς ύφαλοι. Οι ερευνητές εξετάζουν αν παρόμοιοι μικροοργανισμοί θα μπορούσαν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο και στον Άρη, βοηθώντας στη μετατροπή ενός άγονου κόσμου σε βιώσιμο περιβάλλον για τον άνθρωπο.
Η έρευνα βασίζεται στη διαδικασία της βιομεταλλοποίησης, κατά την οποία μικροοργανισμοί – βακτήρια, μύκητες και μικροάλγες – δημιουργούν ορυκτά μέσω του μεταβολισμού τους. Η βιομεταλλοποίηση έχει διαμορφώσει τα τοπία της Γης για δισεκατομμύρια χρόνια. Μικροοργανισμοί που αντέχουν σε ακραία περιβάλλοντα, όπως όξινες λίμνες και ηφαιστειακά εδάφη, θεωρούνται ιδανικοί για δοκιμές σε συνθήκες που προσομοιάζουν τον Άρη.
Μετατρέποντας το αρειανό έδαφος σε οικοδομικό υλικό
Χρησιμοποιώντας δεδομένα από ρόβερ σχετικά με το αρειανό έδαφος (regolith), επιστήμονες εξετάζουν διάφορες μεθόδους μικροβιακής μεταλλοποίησης για την παραγωγή ανθεκτικών υλικών. Η πιο ελπιδοφόρα τεχνική είναι η βιοτσιμεντοποίηση, όπου μικροοργανισμοί παράγουν ενώσεις όπως το ανθρακικό ασβέστιο σε θερμοκρασία περιβάλλοντος.
Κεντρικό ρόλο έχουν δύο βακτήρια: το Sporosarcina pasteurii, γνωστό για τη δημιουργία ανθρακικού ασβεστίου μέσω ουρεόλυσης, και το Chroococcidiopsis, ένα ανθεκτικό κυανοβακτήριο που επιβιώνει σε ακραίες συνθήκες, ακόμη και σε προσομοιωμένο αρειανό περιβάλλον. Μαζί σχηματίζουν ένα συνεργατικό σύστημα: το Chroococcidiopsis παράγει οξυγόνο και προστατευτικές ουσίες, ενώ το Sporosarcina pasteurii εκκρίνει πολυμερή που ενισχύουν τη δέσμευση του εδάφους. Έτσι, το χαλαρό χώμα μετατρέπεται σε στερεό, παρόμοιο με σκυρόδεμα.
3D εκτύπωση και υποστήριξη ζωής
Το μακροπρόθεσμο όραμα είναι η χρήση αυτού του μικροβιακού μείγματος ως πρώτη ύλη για 3D εκτύπωση κατοικιών στον Άρη. Η ιδέα συνδυάζει αστροβιολογία, γεωχημεία, μηχανική υλικών και ρομποτική. Αν εφαρμοστεί σε μεγάλη κλίμακα, μπορεί να αλλάξει ριζικά τον τρόπο κατασκευής δομών στον Κόκκινο Πλανήτη.
Η αξία της προσέγγισης δεν περιορίζεται στην κατασκευή. Το Chroococcidiopsis θα μπορούσε να συμβάλει στην παραγωγή οξυγόνου για υποστήριξη ζωής, ενώ τα παραπροϊόντα του Sporosarcina pasteurii μπορούν να χρησιμοποιηθούν για γεωργικά συστήματα κλειστού κύκλου και, μακροπρόθεσμα, σε προσπάθειες terraforming του Άρη.
Οι επόμενες προκλήσεις για την ανθρώπινη παρουσία στον Άρη
Παρά τις υποσχόμενες ιδέες, η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Οι διεθνείς διαστημικές υπηρεσίες στοχεύουν στην κατασκευή του πρώτου ανθρώπινου καταλύματος τη δεκαετία του 2040, όμως οι καθυστερήσεις στην επιστροφή δειγμάτων από τον Άρη επιβραδύνουν τις δοκιμές. Με τις επανδρωμένες αποστολές να προγραμματίζονται για την επόμενη δεκαετία, η ανάπτυξη βιοτεχνολογικών μεθόδων κατασκευής πρέπει να επιταχυνθεί.
Από αστροβιολογική σκοπιά, κρίσιμο είναι να κατανοηθεί πώς συμπεριφέρονται οι μικροβιακές κοινότητες στο αρειανό έδαφος και πώς αντέχουν στις ακραίες συνθήκες του πλανήτη. Τα εργαστηριακά προσομοιώματα προσφέρουν ασφαλή τρόπο δοκιμών και ανάπτυξης μοντέλων για την αποτελεσματικότητα της βιοτσιμεντοποίησης.
Η ρομποτική αποτελεί επίσης σημαντική πρόκληση. Η αναπαραγωγή της αρειανής βαρύτητας στη Γη είναι δύσκολη, ενώ αυτή επηρεάζει καθοριστικά την εκτύπωση και την αυτόνομη κατασκευή. Για να είναι έτοιμα τα ρομποτικά συστήματα, απαιτούνται εξελιγμένοι αλγόριθμοι και ειδικά πρωτόκολλα που θα επιτρέψουν την αποδοτική οικοδόμηση σε συνθήκες Άρη. Κάθε επιτυχές πείραμα φέρνει την ανθρωπότητα ένα βήμα πιο κοντά στο να αποκαλεί τον Άρη νέο της σπίτι.
