18 Ιουνίου 1989. Εκλογές στο τέλος της δεύτερης τετραετίας του ΠΑΣΟΚ, το οποίο αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα. Το σταθεροποιητικό πρόγραμμα «δημοσιονομικής πειθαρχίας» του 1985 είχε προκαλέσει έντονη κοινωνική δυσφορία και κρίση στο εργατικό κίνημα, το οποίο άρχισε να αποστασιοποιείται από το ΠΑΣΟΚ. Η αποκάλυψη σκανδάλων, Κοσκωτά και άλλων, στα οποία φέρονταν αναμεμειγμένοι ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο στενός συνεργάτης του Μένιος Κουτσόγιωργας, προκάλεσε τη συγκρότηση μετώπου από τη Δεξιά μέχρι την Αριστερά με σύνθημα την «κάθαρση». Σε αυτά προστέθηκε και η ασθένεια του Ανδρέα Παπανδρέου το καλοκαίρι του 1988.
Ολα αυτά οδηγούσαν σε πτώση της εκλογικής δύναμης του ΠΑΣΟΚ και ευφορία στη ΝΔ και τον ΣΥΝ – που είχε συγκροτηθεί τον Φεβρουάριο του 1989 από το ΚΚΕ και την Ελληνική Αριστερά (ΕΑΡ), στην οποία είχε μετασχηματιστεί το ΚΚΕ Εσωτερικού.
«Η καθιέρωση ενός αναλογικού εκλογικού συστήματος, τον Μάρτιο 1989, δημιούργησε βέβαια τις δημιουργικές προϋποθέσεις για σχηματισμό κυβερνήσεων συνεργασίας, όχι όμως και τις απαραίτητες αντίστοιχα πολιτικές συγκλίσεις. Γι’ αυτό και δεν ήταν δυνατόν να λειτουργήσει ως καταλύτης για την αναμόρφωση του πολιτικού συστήματος και την εύρυθμη λειτουργία των θεσμών. Το κυριότερο εμπόδιο που υπήρχε προς αυτήν την κατεύθυνση ήταν η σταδιακά αποξένωση μεταξύ των οπαδών του ΠΑΣΟΚ και του ΣΥΝ, η οποία έτεινε μάλιστα να προσλάβει ιδιαίτερη ένταση λόγω της πολιτικής συγκυρίας, η οποία κυριαρχείτο από την υπόθεση των “σκανδάλων” και της “κάθαρσης”. Ετσι, τις παραμονές των εκλογών του Ιουνίου 1989, η πλειονότητα των οπαδών του ΣΥΝ αντιμετώπιζε πλέον αρνητικά το ΠΑΣΟΚ, σχεδόν εξίσου αρνητικά με τη ΝΔ, με αποτέλεσμα το τρικομματικό σύστημα να έχει χάσει ένα από τα κρισιμότερα χαρακτηριστικά του, τη διπολική άρθρωσή του με την αντιπαράθεση “Δεξιά – Αντιδεξιά”» (Ηλίας Νικολακόπουλος: Των Εκλογών τα Πάθη, Εκδόσεις Το Βήμα).
Πρέπει, όμως, να σημειωθεί ότι υπήρχε και προϊστορία αντιπαλότητας του τότε αρχηγού της ΝΔ Κώστα Μητσοτάκη με τον Ανδρέα Παπανδρέου από την εποχή του 1963 με «έπαθλο» τη διαδοχή του Γεωργίου Παπανδρέου στην ηγεσία της ΕΚ, που οδήγησε και στην αποστασία του 1965 και την ανατροπή της κυβέρνησης του 53% του ελληνικού λαού.
Αλλά και το ΚΚΕ από την ίδια εποχή είχε αρχίσει να μη «βλέπει με καλό μάτι» τον Ανδρέα Παπανδρέου όσο προχωρούσε στην υιοθέτηση πολιτικών, κυρίως στις σχέσεις με το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ, που θεωρούσε το ΚΚΕ «αποκλειστικότητα». Ενώ η Δεξιά και οι Αμερικανοί τον κατηγορούσαν για «φιλοκομμουνιστή», από τους «κύκλους» του ΚΚΕ «διέρρεαν» χαρακτηρισμοί «βαλτός» για συρρίκνωση της επιρροής του ΚΚΕ, «προβοκάτορας»,«υπηρέτης των συμφερόντων των Αμερικανών».
Ρυθμιστικός παράγοντας. Η κάλπη ανέδειξε πρώτο κόμμα τη ΝΔ με 44,3% και 145 έδρες, αλλά δεν είχε κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Το ΠΑΣΟΚ διατηρήθηκε στο 39,1% (125 έδρες), παρά την αποχώρηση σημαντικών στελεχών (Γεράσιμος Αρσένης – στις εκλογές της περασμένης Κυριακής κατέβηκε με δική της σημαία η σύζυγός του Λούκα Κατσέλη – και Αντώνης Τρίτσης). Ο ΣΥΝ είχε σημαντική άνοδο σε σχέση με το 1985 με 13,1% και 28 έδρες και κατέστη ρυθμιστικός παράγοντας.
O Πρόεδρος της Δημοκρατίας Χρήστος Σαρτζετάκης έδωσε διαδοχικά τη διερευνητική εντολή για σχηματισμό κυβέρνησης στους αρχηγούς των τριών κομμάτων Κώστα Μητσοτάκη, Ανδρέα Παπανδρέου και Χαρίλαο Φλωράκη. Οι διαβουλεύσεις και οι διαπραγματεύσεις διήρκεσαν πάνω από δέκα μέρες. Η Αριστερά αρνήθηκε να μετάσχει σε κυβέρνηση υπό τον Κ. Μητσοτάκη ή τον Α. Παπανδρέου και απέρριψε την πρόταση για κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ με πρωθυπουργό τον Κωστή Στεφανόπουλο, ο οποίος μετείχε στις εκλογές με τη ΔΗΑΝΑ και εξέλεξε έναν βουλευτή.
Στις 22 Ιουνίου ο Ανδρέας Παπανδρέου εισήχθη επειγόντως στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο με λοίμωξη του αναπνευστικού και το παιχνίδι άρχισε να παίζεται μεταξύ Μητσοτάκη και Φλωράκη. Hταν όμως «σικέ». Στις 27 Ιουνίου, έπειτα από παρασκηνιακές διαβουλεύσεις, Φλωράκης και Κύρκος οδεύουν βράδυ προς το σπίτι του Μητσοτάκη στη Γλυφάδα. Επικυρώνεται η συμφωνία για κυβέρνηση συνεργασίας με πρωθυπουργό τον βουλευτή της ΝΔ Τζαννή Τζαννετάκη. Λιτό το βραδινό με τα περιβόητα ντολμαδάκια (που σύμφωνα με μεταγενέστερη διαβεβαίωση της Μαρίκας Μητσοτάκη δεν υπήρξαν ποτέ…) και «επιδόρπιο» την παραπομπή του Ανδρέα Παπανδρέου στο Ειδικό Δικαστήριο. Εκεί ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Χρήστος Σαρτζετάκης είχε βρει τον πρόεδρο του ενιαίου ΣΥΝ και τον είχε καλέσει στο Προεδρικό Μέγαρο για να του αναθέσει την (τρίτη και τελευταία) διερευνητική εντολή…
ΝΔ και ΣΥΝ συγκροτούν κυβέρνηση, η οποία ορκίστηκε στις 2 Ιουλίου. Από τον ΣΥΝ μετείχαν ο Νίκος Κωνσταντόπουλος στο υπουργείο Εσωτερικών και ο Φώτης Κουβέλης στο υπουργείο Δικαιοσύνης. Από το νοσοκομείο ο Α. Παπανδρέου μίλησε για «πρωτοφανή συναλλαγή χωρίς αρχές ανάμεσα στις ηγεσίες της ΝΔ και του Συνασπισμού». Στις προγραμματικές δηλώσεις ο Τζαννής Τζαννετάκης τονίζει ότι κύριος στόχος και αποστολή της κυβέρνησης συνεργασίας είναι η κάθαρση, η «συστηματική έρευνα των σκανδάλων και ιδιαίτερα αυτών για τα οποία υπάρχουν υπόνοιες ευθύνης υπουργών» και η προετοιμασία των νέων εκλογών μέσα σε ένα τρίμηνο. Και το «δώρο» στον ΣΥΝ. Υπόσχεται να καταθέσει νομοσχέδιο «για την κατάργηση της νομοθεσίας της εποχής του Εμφυλίου» και να προωθήσει «το έργο της εθνικής συμφιλίωσης».
