Είναι τρομερό αυτό που συμβαίνει με τη μεγάλη λογοτεχνία, από την αρχαία τραγωδία ώς τη Ζυράννα Ζατέλη και από τον Σαίξπηρ ώς τον Ουίλιαμ Φόκνερ. Οσο και να αμφιβάλλει κάποιος κατά πόσο έχουν συμβεί τα εξιστορούμενα περιστατικά ή έχουν υπάρξει οι σκιαγραφούμενοι χαρακτήρες, κανείς δεν αμφιβάλλει για την αλήθεια τους αυτή καθαυτή. Σάμπως ο ίδιος ο μύθος τους να μεταφέρει μέσα στον χρόνο μιαν αλήθεια για τη ζωή, αλήθεια αυτόνομη και ανεξάρτητη, που οι άνθρωποι και τα περιβάλλοντα τη βοηθάνε να γίνεται πιο αισθητή. Γεγονός είναι πως τα μεγάλα έργα της λογοτεχνίας δημιουργούν γύρω τους μια εκτεταμένη περιοχή, που δεν χρειάζεσαι κανένα επιπλέον διευκρινιστικό στοιχείο προκειμένου να την εξερευνήσεις παρά μόνον τα ίδια τα έργα.
Αισθανόμαστε όμως να μακρηγορούμε αφού το θέμα μας είναι η ίδια η Ζυράννα Ζατέλη και το μυθιστόρημά της «Και με το φως του λύκου επανέρχονται» που σε δυο χρόνια συμπληρώνονται είκοσι από την έκδοσή του. Μπορεί να φανεί παράδοξο (τόσο ταιριαστό άλλωστε στη Ζυράννα Ζατέλη) αλλά αν κάτι προοιωνιζόταν το μεγάλο αυτό έργο δεν ήταν τα δυο προηγούμενά της βιβλία, οι συλλογές διηγημάτων της «Περσινή αρραβωνιαστικιά» και «Στην ερημιά με χάρι» που είχαν εκδοθεί το 1984 και το 1986 αντίστοιχα. Ηταν η ίδια η συγγραφέας που, όσο και αν αιφνιδίασε με το «Και με το φως του λύκου επανέρχονται», το έκανε συνάμα και αναμενόμενο. Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά ένα συντομότατο βιογραφικό της, θα δει να αναφέρονται οι λέξεις «περιπλάνηση», «αλλοδαπή», «τρένο», «θέατρο» – ας βάλουμε και τη λέξη «Πορτογαλία».
Στην ανασύνθεσή του το βιογραφικό αυτό, αν είχες να το σχηματίσεις μόνο με τις παραπάνω λέξεις και με μια μικρή προσθήκη να λέει για το πρόσωπο της Ζυράννας Ζατέλη ότι «κυκλοφόρησε ως αφίσα για να διαφημίσει τη φωτογραφική έκθεση της Κατερίνας Μαριανού», θα ταυτιζόταν στη συνείδησή σου με τα βιογραφικά μεγάλων αμερικανών μυθιστοριογράφων όπου δεν θα διαβάσεις τίποτα για σπουδές, τίποτε το τυπικό και το καθιερωμένο. Και αν υπάρχει κάτι παρήγορο ακόμη για την ανθρωπότητα είναι πως οι δημιουργοί αυτοί, που συνήθως γίνονται γνωστοί στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, με την ίδια «ευκολία» θα μπορούσαν να έχουν χαθεί και κανείς να μην έχει πληροφορηθεί το παραμικρό για ένα έργο που το κουβαλούσαν ολοκληρωμένο μέσα τους ή ακόμη και για την ύπαρξή τους. Η Ζυράννα Ζατέλη είναι μια συγγραφέας που, όσο και αν μια εποχή τσιμεντωθεί χάρη στο έργο της, η ίδια θα παραμένει σαν ένα μετέωρο στον ουρανό της λογοτεχνίας. Εχει κάτι από το διαβατάρικο και το τυχοδιωκτικό των μεγάλων εξερευνητών.
Τι είναι όμως το «Και με το φως του λύκου επανέρχονται»; Πρόκειται για μια βίβλο Γενέσεως, καθώς έχουμε την ιστορία μιας οικογένειας στο τέλος του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού στη Μακεδονία. Μια οικογένεια με αναρίθμητα παιδιά καθώς ο πάτερ φαμίλιας, ο Χριστόφορος, παντρεύεται τρεις γυναίκες, την Πετρούλα, την Εύθα και την Πέρσα. Οι δέκα ιστορίες που συγκροτούν το μυθιστόρημα, στοιχειώνονται με τις ζωές των αναρίθμητων παιδιών του Χριστόφορου, αλλά και των παιδιών των παιδιών τους, καθώς ζουν όλοι μαζί μέσα σε ένα δαιδάλωδες σπίτι. Αν και τα πρόσωπα που παρελαύνουν στις 670 σελίδες του μυθιστορήματος είναι δεκάδες – τουλάχιστον εκατό θα μπορούσε να αριθμήσει κανείς – αισθάνεσαι πως το νήμα, ώστε η αφήγηση να έχει διαρκώς τη διαύγεια του καθαρού νερού, το υφαίνουν ο ίδιος ο Χριστόφορος, η κόρη της δεύτερής του γυναίκας, η Κλητία, η Φεβρωνία, γυναίκα του Ησύχιου, γιου του Χριστόφορου, καθώς και η Ιουλία, κόρη επίσης του τελευταίου. Και ακόμη ο σαλός Γκαμπρήλ και ο «διπλωμάτης» Θωμάς.
Οσο φυσικά ή «αφύσικα», παράξενα ή «λογικά», καθημερινά ή «υπερούσια» είναι τα πρόσωπα του μυθιστορήματος, τα αισθάνεται κανείς ξεκορμισμένα από μια μυστική και αρχέγονη διαδοχή, που δεν έχει να κάνει με μια κοινωνικής προέλευσης καταγωγή ή ταυτότητα. Θα έλεγε κανείς πως η Ζυράννα Ζατέλη σέβεται το απαραβίαστο μυστικό που συνιστά η ίδια η ζωή με τον αενάως επαναλαμβανόμενο κύκλο της «γέννηση – ζωή – θάνατος» ώστε να δημιουργεί, ως συγγραφέας, ένα ισχυρότερο μυστικό προκειμένου να τιμήσει και να διευκρινίσει αυτό που μας έχει παραδοθεί.
Κανένα μυθιστόρημα της νεότερης γραμματείας δεν θα μπορούσε να έχει εικονογραφήσει συγκλονιστικότερα τη ρήση του Γιάννη Τσαρούχη «Η ζωή που είναι τόσο σημαντική ώστε ανταμοιβή της να είναι το μυστήριο του θανάτου». Το έχει άλλωστε διατυπώσει εξαιρετικά η ίδια η Ζυράννα Ζατέλη σε συνέντευξή της στα «ΝΕΑ» λίγο πριν εκδοθεί το μυθιστόρημά της: «Δεν νομίζω ότι θα γράψω ποτέ ιστορίες που θα έχουν μέσα έστω και μόνο σαν λέξεις την τηλεόραση, την κόκα – κόλα, την ντισκοτέκ. Με ενδιαφέρει να δώσω στην πραγματικότητα αυτό που πάνε να της στερήσουν. Τον πλούτο της που την κάνει μερικές φορές να φαντάζει σπάνια και απίστευτη. Θεωρώ πως αυτή η στέγνια που ζούμε, οφείλεται σε αυτή τη μανία μας να τα εξηγήσουμε όλα, που αφυδατώνει την ύπαρξή μας. Για μένα, αντίθετα, πρέπει να μένει κάποιο μυστήριο στον κόσμο».
