Καταξιωμένες επιστήμονες – πολύτεκνες μητέρες!

Πέτυχαν αυτό που για τις περισσότερες γυναίκες είναι ακατόρθωτο: μια

αξιοζήλευτη επιστημονική καριέρα και ταυτόχρονα μια πολυμελή οικογένεια. Δεν

έκαναν συμβιβασμούς και δικαιώθηκαν. Μία βραβευμένη βιολόγος-ερευνήτρια με έξι

παιδιά, μία καθηγήτρια Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών με πέντε παιδιά, μία

δικηγόρος στον Άρειο Πάγο και σύμβουλος στην ΕΑΒ με τέσσερα παιδιά και η πρώην

διευθύντρια της Στατιστικής Υπηρεσίας με πέντε παιδιά, εξομολογούνται στα

«ΝΕΑ» το μυστικό της διπλής επιτυχίας τους και ενθαρρύνουν τις νέες Ελληνίδες

να μην εγκαταλείψουν ούτε το όνειρο της καριέρας, αλλά ούτε τη χαρά των παιδιών.

Η ΚΥΡΙΑ Ειρήνη Βολουδάκη-Μπαλτατζή είναι διδάκτωρ Βιολογίας, με ειδικότητα

στην Κυτταρική Βιολογία και την Ηλεκτρονική Μικροσκοπία και είναι υπεύθυνη του

Κέντρου Ογκολογικής Ερεύνης και Πειραματικής Χειρουργικής «Γ. Παπανικολάου»

στο Νοσοκομείο Άγιος Σάββας. Η επιστημονική της απασχόληση είναι η βασική

έρευνα στον καρκίνο και ειδικότερα στους καρκίνους μαστού και στομάχου. Στις

31 Ιανουαρίου 1997, η Ακαδημία Αθηνών βράβευσε εργασία της, η οποία θεωρείται

ότι συμβάλλει στη διάγνωση και τη θεραπεία του καρκίνου του στομάχου. Η κυρία

Βολουδάκη έχει 6 παιδιά, 3 αγόρια και 3 κορίτσια. Ο πρωτότοκος μάλιστα

ακολουθεί με επιτυχία τα επιστημονικά χνάρια της μητέρας του. «Ο πρώτος γιος

ονομάζεται Γιώργος, είναι 26 ετών και έχει πτυχίο Μοριακής Βιολογίας», λέει η

κυρία Μπαλτατζή. «Αυτή την περίοδο συμμετέχει στο ερευνητικό πρόγραμμα για τον

καρκίνο του μαστού και παράλληλα εκπονεί τη διδακτορική του διατριβή. Το

δεύτερο παιδί είναι η Μαρίνα, 22 ετών, η οποία είναι φοιτήτρια της Νομικής. Το

τρίτο είναι ο Νίκος, 21 ετών, και σπουδάζει κλασικό πιάνο. Το τέταρτο είναι η

Σαπφώ, 19 ετών και σπουδάζει διακόσμηση. Το πέμπτο παιδί ονομάζεται

Αλέξανδρος, είναι 18 ετών, και είναι πρωτοετής φοιτητής της Αγγλικής

Φιλολογίας. Το έκτο είναι η Ιωάννα, 15 ετών και μαθήτρια της Α’ Λυκείου». Για

το πώς πέτυχε να συνδυάσει μια τόσο πετυχημένη καριέρα και μάλιστα με την

αφοσίωση που απαιτεί η έρευνα, με μία τόσο πολυμελή οικογένεια, η κυρία

Μπαλτατζή λέει: «Μπορώ και συνδυάζω τις επαγγελματικές και οικογενειακές μου

υποχρεώσεις, τηρώντας ένα αυστηρό πρόγραμμα. Μέσα σε ένα εικοσιτετράωρο μπορεί

να γίνουν πολλά πράγματα, όταν δεν χάνεται άσκοπος χρόνος και υπάρχει καλή

διάθεση και αγάπη γι’ αυτό που κάνεις».

Οι δυσκολίες, βέβαια, στον πολυμέτωπο αυτόν αγώνα δεν έλειψαν. «Οι δυσκολίες

που αντιμετώπισα έως σήμερα ήταν κυρίως στην περίοδο των τεσσάρων χρόνων που

σπούδαζα ως μεταπτυχιακή φοιτήτρια στην Αγγλία», θυμάται. «Το πρώτο μου παιδί

ήταν τότε τριών ετών και έως την ολοκλήρωση των σπουδών γεννήθηκαν άλλα δύο.

Δύσκολη ήταν και η εποχή που διορίστηκα στο Ερευνητικό Κέντρο Ογκολογίας “Γ.

Παπανικολάου”, γιατί είχε γεννηθεί μόλις το τέταρτο παιδί, ενώ παράλληλα

προσπαθούσα να οργανώσω το εργαστήριο. Εν συνεχεία, γεννήθηκαν και τα άλλα δύο

παιδιά, σε περιόδους που ήταν απαραίτητη η ενημέρωσή μου για νέες τεχνικές».

Πώς αντιμετωπίσθηκαν οι δυσκολίες αυτές; «Με τη βοήθεια παιδικών σταθμών στην

Αγγλία και την Ελλάδα και με την αμέριστη βοήθεια των γονιών μου και κυρίως

της μητέρας μου», απαντά η κυρία Μπαλτατζή.

Ο ρόλος του συζύγου και ευτυχούς πατέρα, ο οποίος είναι καθηγητής Πετρολογίας

στο Τμήμα Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, ήταν καθοριστικός. «Από κοινού

συμμετέχει στην ανατροφή των παιδιών και τις οικογενειακές υποχρεώσεις»,

τονίζει η κυρία Μπαλτατζή. «Η βοήθειά του είναι απαραίτητη και πολύτιμη για

μένα». Πόσο κοντά στα παιδιά είναι δυνατόν, όμως, να βρίσκεται μια τόσο

πολυάσχολη μητέρα; «Το πρωί ετοίμαζα και ετοιμάζω το πρωινό τους και πάντα

συμμετέχω στην προετοιμασία τους για το σχολείο ή τις σχολές τους»,

διαβεβαιώνει η κυρία Μπαλτατζή. «Επιστρέφοντας αργά το απόγευμα από το

εργαστήριο, ασχολούμαι αποκλειστικά με τη φροντίδα των παιδιών και με τα

προβλήματά τους. Κατά τη διάρκεια της ημέρας, όμως, εάν προκύψει για κάποιο

από τα παιδιά ένα πρόβλημα, διακόπτω τη δουλειά μου και ασχολούμαι με το

πρόβλημα αυτό».

Τι λένε, άραγε, τα ίδια τα παιδιά για το επάγγελμα της μητέρας τους; «Τα

παιδιά καμαρώνουν για τη δουλειά που κάνω», υπογραμμίζει η κυρία Μπαλτατζή.

«Συμμετέχουν συνήθως στην προετοιμασία των ιατρικών συνεδρίων (τους αρέσει να

προβάλουν τις διαφάνειες ή να με ακούν κατά την προετοιμασία μου) και μερικά

από τα παιδιά έρχονται, αν είναι εύκολο, μαζί μου στα συνέδρια».

Κάποιοι συμβιβασμοί δεν ήταν, πάντως, αναπόφευκτοι; «Δεν έχω κάνει

συμβιβασμούς», αντιτείνει η κυρία Μπαλτατζή. «Εχω προσπαθήσει να βρω λύσεις

για να τα συνδυάζω όλα. Για παράδειγμα από το 1978 που διορίστηκα έως σήμερα

χρειάστηκε να πάω τρεις φορές στην Αγγλία για ενημέρωση σε καινούργιες

τεχνικές. Συνήθως πήγαινα καλοκαίρι, από Ιούνιο έως Σεπτέμβριο, για να μπορώ

να παίρνω τα παιδιά μαζί μου. Η αντιμετώπιση των εξόδων γινόταν πάντα με

υποτροφίες από επιστημονικούς οργανισμούς».

«Πολυτέλεια», βέβαια, ο ελεύθερος χρόνος για την πολύτεκνη επιστήμονα.

«Συνήθως δεν υπάρχει ελεύθερος χρόνος για τον εαυτό μου, αλλά όταν τον

χρειάζομαι ή είμαι κουρασμένη, μπορώ να τον βρω», λέει. Και προσθέτει: «Στη

ζωή μου κυριαρχεί το συναίσθημα της πληρότητας και της δημιουργίας. Θα

συμβούλευα όλες τις Ελληνίδες να προσπαθήσουν να συνδυάσουν και τα δύο ­

καριέρα και παιδιά ­ γιατί το ένα συμπληρώνει το άλλο, που είναι απαραίτητη

προϋπόθεση για μια ισορροπημένη ζωή».

Η ΚΥΡΙΑ Αθηνά Λινού, αναπληρώτρια καθηγήτρια Υγιεινής και Επιδημιολογίας στο

Πανεπιστήμιο Αθηνών, έχει 5 παιδιά, 4 κορίτσια και ένα αγόρι. Η ίδια σπούδασε

γιατρός στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και μετεκπαιδεύθηκε στο Πανεπιστήμιο

Χάρβαρντ και στη «Μάγιο Μέντικαλ Σκουλ» των ΗΠΑ. Κατά τη διαμονή της στην

Αμερική γέννησε και τα πρώτα τρία από τα πέντε παιδιά της.

Το πρώτο παιδί, η 18χρονη Κατερίνα, σπουδάζει σήμερα Πολιτικές Επιστήμες στο

Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ. Τα άλλα τέσσερα, η 17χρονη Ελένη, η 15χρονη Ναταλία, η

12χρονη Ελισάβετ και ο 6χρονος Κωνσταντίνος, είναι ακόμα μαθητές.

Το επίτευγμα της διακεκριμένης καριέρας και των πέντε παιδιών ταυτόχρονα δεν

ήταν εύκολο. «Χρειάστηκε μεγάλη προσπάθεια, υπομονή και ιδιαίτερη αγάπη για τα

παιδιά μου», λέει η κυρία Λινού. «Αντιμετώπισα τη δυσπιστία των συναδέλφων μου

ότι μπορώ να τα βγάλω πέρα στον επιστημονικό τομέα, αλλά και τη δυσπιστία του

κοινωνικού περίγυρου ότι τα παιδιά μου θα αναπτυχθούν φυσιολογικά. Τα κατάφερα

με την πίστη ότι όλα είναι δυνατά και δίνοντας πολλές πρωτοβουλίες στα παιδιά.

Οι συμβιβασμοί που έκανα ήταν ελάχιστοι. Ο σημαντικότερος, ίσως, ήταν ότι δεν

εξασκώ ιδιωτικό επάγγελμα».

Ανάμεσα στην πανεπιστημιακή διδασκαλία, την έρευνα και τα επαγγελματικά

ταξίδια, η κυρία Λινού προσπαθεί να βρίσκει χρόνο και για τα παιδιά της. «Ο

χρόνος αυτός κυμαίνεται ανάλογα με τη συγκεκριμένη περίοδο», λέει. «Γενικά,

πάντως, πιστεύω ­ και ελπίζω ­ ότι τα παιδιά καμαρώνουν για τους γονείς τους

και ότι όσο μεγαλώνουν, βλέπουν και τα θετικά στοιχεία της απουσίας της

μητέρας. Δηλαδή, ότι έχουν μάθει από μικρή ηλικία να είναι αυτόνομα, ότι

μπορούν να τακτοποιούν τα πράγματα τους και να διαβάζουν χωρίς βοήθεια κ.ά.».

Ο προσωπικός χρόνος ήταν φυσικά πρακτικά αδύνατο να βρεθεί. «Όσο μεγαλώνουν τα

παιδιά έχω περισσότερο χρόνο για τον εαυτό μου, αλλά και περισσότερες

αγωνίες», λέει χαμογελαστά η κυρία Λινού. Ο κ. Δημήτρης Λινός είναι χειρουργός

και επίσης εξαιρετικά πολυάσχολος. «Η βοήθειά του, όμως, είναι εξαιρετικά

σημαντική, γιατί ξοδεύει χρόνο επικοινωνίας με τα παιδιά, βγαίνει μαζί τους

και συχνά ταξιδεύει μαζί τους», τονίζει η κυρία Λινού.

Η κούραση ήταν, όπως είναι αναμενόμενο, τακτικός σύντροφος. «Κούραση υπήρχε

και υπάρχει, αλλά η πληρότητα είναι μονιμότερη», επισημαίνει η κυρία Λινού.

«Δεν υπάρχει μεγαλύτερη ευτυχία από μια ισορροπημένη οικογένεια. Αυτή βοηθάει

και στην επιτυχία της καριέρας. Για να είναι, όμως, αυτά εφικτά, θα πρέπει ο

σύζυγος να έχει μεγάλη αυτοπεποίθηση και να διευκολύνει την καριέρα της γυναίκας».

Η ΚΥΡΙΑ Λένα Βακαλοπούλου-Μάνεση είναι δικηγόρος στον Άρειο Πάγο και εργάζεται

ως ελεύθερη επαγγελματίας, αλλά και ως νομικός σύμβουλος στην Ελληνική

Αεροπορική Βιομηχανία. Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και

παρακολούθησε μεταπτυχιακές σπουδές στο «Κινγκ’ς Κόλετζ» του Λονδίνου.

«Έχω τέσσερις κόρες», λέει η ίδια. «Τη Στέλλα, 26 ετών, η οποία έχει τελειώσει

τις σπουδές της και εργάζεται σε ιδιωτική εταιρεία. Τη Βίκυ, 23 ετών, η οποία

παρακολουθεί μεταπτυχιακές σπουδές στην Αγγλία. Την Τατιάνα, 17 ετών, η οποία

τελειώνει το Λύκειο και θα δώσει Πανελλήνιες Εξετάσεις. Και την Αναστασία, η

οποία είναι 14 ετών και πηγαίνει στην Γ’ Γυμνασίου».

Η καλή οργάνωση ήταν αυτή που επέτρεψε στην κυρία Μάνεση να είναι ταυτόχρονα

διακεκριμένη νομικός και πετυχημένη σύζυγος και μητέρα. «Νομίζω ότι είναι θέμα

σωστής κατανομής του χρόνου και αξιολόγησης των προτεραιοτήτων», τονίζει.

«Ρυθμίζω έτσι τον χρόνο μου, ώστε να έχω και κάποιες ώρες για τον εαυτό μου. Η

μεγαλύτερη δυσκολία ήταν πάντα η φύλαξη των παιδιών, όταν έλειπα από το σπίτι.

Αυτό ίσχυε έως ότου το μικρότερο παιδί έγινε εννέα χρόνων, οπότε μετά τα

μεγαλύτερα φρόντιζαν τα μικρότερα. Δύσκολες ήταν επίσης οι σπουδές σε

συνδυασμό με τα παιδιά, γιατί η μελέτη ήθελε ησυχία και χρόνο. Παρ’ όλα αυτά,

δεν έκανα συμβιβασμούς τέτοιους που να έχουν επίπτωση στη σταδιοδρομία μου».

Σημασία δεν έχει κυρίως πόσες ώρες περνάει κανείς με τα παιδιά του, αλλά πόσο

όμορφες και γεμάτες είναι αυτές. Αυτό υπογραμμίζει η κυρία Μάνεση, η οποία

εξηγεί: «Προσπαθώ πάντα να βρίσκω χρόνο για τα παιδιά και νομίζω πως σημασία

έχει η ποιότητα και όχι η ποσότητα στην αξιοποίηση του χρόνου που διαθέτει

κανείς για τα παιδιά. Τα παιδιά πιστεύουν πως μέσα από την εργασία μου έχω τη

δυνατότητα να αναπτύξω πληρέστερα την προσωπικότητά μου. Το γεγονός ότι η

εργασία μου δίνει την ευκαιρία να διευρύνω τους ορίζοντές μου συμβάλλει

καθοριστικά και στη γενικότερη καλλιέργεια που μπορώ να τους προσφέρω».

«Πολύτιμη» χαρακτηρίζει η κυρία Μάνεση τη βοήθεια του συζύγου της ­ αναπληρωτή

καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών ­ κυρίως όταν τα παιδιά ήταν μικρά και κυρίως

κατά τη διάρκεια των σπουδών της. «Ακόμα και σήμερα συμμετέχει στις

καθημερινές οικογενειακές υποχρεώσεις όσο του επιτρέπει ο ελεύθερος χρόνος

του», προσθέτει.

Ποιο είναι το συναίσθημα που κυριαρχεί σε μια τόσο γεμάτη ζωή; «Υπάρχουν

στιγμές κατά τις οποίες αισθάνομαι κόπωση, αλλά είναι πολύ λιγότερες από αυτές

κατά τις οποίες αισθάνομαι πληρότητα», απαντά χαρακτηριστικά η κυρία Μάνεση.

Ποια συμβουλή θα ήθελε να δώσει στις νέες Ελληνίδες; «Είναι δύσκολο να δίνει

κανείς συμβουλές», λέει, «αλλά πιστεύω ότι έχουμε μέσα μας τεράστιες

δυνατότητες και αξίζει κανείς να τις εκμεταλλευθεί, για να αισθανθεί

χαρούμενος και χρήσιμος».

Η ΚΥΡΙΑ Έφη Κοσίντα-Χατζήμπεη, απόφοιτος της Βιομηχανικής Σχολής με

μεταπτυχιακές σπουδές στη Στατιστική, διατέλεσε καθηγήτρια Λογιστικής,

διευθύντρια της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας της Ελλάδας και σύμβουλος

υπουργού. Είναι μητέρα 5 παιδιών, τριών κοριτσιών και δύο αγοριών. Σήμερα

είναι πλέον συνταξιούχος ­ μετά 35 χρόνια πετυχημένης καριέρας και έντονης

επιστημονικής έρευνας ­ και ασχολείται με τον δίχρονο εγγονό της.

Η πρώτη από τα παιδιά, η Κάκια, εργάζεται στο Ινστιτούτο Επιμόρφωσης – Εθνικό

Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης. Η Ζήνια εργάζεται στο «ντίλινγκ ρουμ» της Εθνικής

Τράπεζας. Ο Γιάννης είναι υπεύθυνος πωλήσεων σε γνωστή διαφημιστική εταιρεία

και αθλητής στην Εθνική Ομάδα. Η Ηλιάνα είναι δικηγόρος και μητέρα. Και ο

«Βενιαμίν» της οικογένειας, ο Ηλίας, εργάζεται ως αυπεύθυνος δημοσίων σχέσεων

σε μεγάλη εταιρεία.

Η, πάντα κομψή, κυρία Χατζήμπεη εξηγεί πώς πέτυχε τον αξιοζήλευτο αυτό

συνδυασμό καριέρας και οικογένειας: «Προσπαθούσα να είναι το ένα εντελώς

ανεξάρτητο από το άλλο. Δεν μετέφερα τα προβλήματα του σπιτιού στην Υπηρεσία,

δεν έπαιρνα ποτέ άδεια εάν ένα παιδί ήταν άρρωστο. Θυμάμαι μια εποχή που είχα

μια κόρη μου άρρωστη από λοιμώδη μονοπυρήνωση και πήγαινα εντελώς ξάγρυπνη στο

γραφείο, χωρίς κανένας να έχει μάθει για την αρρώστια του παιδιού».

Και το πρόβλημα του χρόνου; «Είχα περιορίσει στο ελάχιστο τις ώρες του ύπνου

μου σε 3-4 κάθε βράδυ», θυμάται η κυρία Χατζήμπεη.

«Το καθημερινό πρόγραμμά μου ήταν πολύ καλά οργανωμένο, όλα γίνονταν πολύ

γρήγορα. Είχα μάθει να κάνω ταυτόχρονα πολλές δουλειές. Γύρναγα στις 12 το

βράδυ στο σπίτι, μαγείρευα για την επόμενη ημέρα και πήγαινα το πρωί στους

συναδέλφους του γραφείου με μια φρέσκια σπανακόπιτα ή ένα καινούριο γλυκό!

Είχα μια συνεχή ζωτικότητα και… κατέρρεα σωματικά μόνο κατά την περίοδο της

ετήσιας άδειάς μου».

Οι δυσκολίες ήταν πολλές, κυρίως όταν άφηναν την οικογένεια «στα κρύα του

λουτρού» τα βοηθητικά άτομα. «Παρ’ όλα αυτά δεν κλειστήκαμε μέσα», τονίζει η

κυρία Χατζήμπεη. «Είχαμε κοινωνική ζωή, μόνο που πηγαίναμε πάντα στις γιορτές

μετά τις 11 το βράδυ». Ο σύζυγος της, αντιπρόσωπος μηχανημάτων και βουλευτής

της Δημοκρατικής Παράταξης κατά την περίοδο 1950-1951, ερχόταν αργά στο σπίτι,

αλλά βοηθούσε με τον τρόπο του. Τους έλεγε παραμύθια όταν ήταν μικρά,

συζητούσε πολύ μαζί τους όταν μεγάλωσαν.

«Δεν μπορώ να πω ότι δεν κουράστηκα», λέει η κυρία Χατζήμπεη. «Δεν σκέφθηκα

όμως ποτέ να παρατήσω την εργασία μου. Πιστεύω ότι τα πολλά παιδιά φέρνουν μια

ισορροπία μέσα στην οικογένεια. Είναι σαν να έχεις έναν παιδικό σταθμό μέσα

στο σπίτι! Τα παιδιά νοιάζονται το ένα για το άλλο και οι γονείς τα μεγαλώνουν

με πιο φυσιολογικό τρόπο, πιο ελεύθερο».

Η συμβουλή της προς τις νέες εργαζόμενες γυναίκες; «Να κάνουν τουλάχιστον τρία

παιδιά. Μετά το δεύτερο παιδί οι γονείς αποκτούν εμπειρία και άνεση στην

ανατροφή των παιδιών και δεν κουράζονται όπως με το πρώτο. Αυτή η συμβουλή,

μαζί με το παράδειγμα μου, έχει γίνει αιτία να γεννηθούν πολλά παιδιά από

συναδέλφους, συγγενείς και φίλους. Σήμερα οι γονείς αυτοί μου τηλεφωνούν για

να με ευχαριστήσουν για την οικογένειά τους».