Εργα τέχνης που γίνονται δεκτά με τιμές αρχηγού κράτους και άλλα που καλούνται να ταξιδέψουν με ασθενοφόρο. Κάποια που για να φτάσουν στον προορισμό τους μοιράζονται σε διαφορετικές πτήσεις για λόγους ασφαλείας και κάποια άλλα που δεν μπορούν να ταξιδέψουν, όσο κι αν το θέλουν, αφού για να μετακινηθούν από το μουσείο στο οποίο «κατοικούν» θα πρέπει να ξηλωθεί η οροφή.
Ορισμένα λειτουργούν ως ισχυρά διπλωματικά χαρτιά και άλλα, αν και παίρνουν τελικά φύλλο πορείας και για χάρη τους τα εισιτήρια εξαντλούνται πριν καν ανοίξουν οι εκθέσεις που τα φιλοξενούν, τελικά παραμένουν άφαντα δημιουργώντας σενάρια γύρω από την τύχη τους.
Είναι μερικά μόνο από όσα συμβαίνουν στα παρασκήνια των μεγάλων εκθέσεων ανά τον κόσμο και ορισμένα εξ αυτών έρχονται στο φως με αφορμή τον ιστορικό δανεισμό της Ταπισερί της Μπαγέ στο Βρετανικό Μουσείο για τη σημαντικότερη έκθεση μετά την περιοδεία των θησαυρών του Τουταγχαμών τη δεκαετία του 1970.
Η Ταπισερί της Μπαγέ: Με όρους επίσκεψης αρχηγού κράτους
Η απόφαση για τη μεταφορά της Ταπισερί της Μπαγέ στο Βρετανικό Μουσείο κατέστη δυνατή χάρη σε υψηλού επιπέδου πολιτική διαπραγμάτευση. Ο ίδιος ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν ενέκρινε προσωπικά τον δανεισμό, σε μια κίνηση που στόχευε στη βελτίωση των γαλλοβρετανικών σχέσεων μετά το Brexit. Από την πλευρά του, ο τέως πρωθυπουργός της Βρετανίας Κιρ Στάρμερ εξασφάλισε την κρατική εγγύηση για ασφαλιστική κάλυψη που φτάνει έως και τις 800 εκατ. στερλίνες σε περίπτωση ζημιάς.
Για την πρώτη επιστροφή της Ταπισερί της Μπαγέ στη Βρετανία έπειτα από σχεδόν χίλια χρόνια, η μεταφορά της οργανώθηκε με τους όρους επίσημης επίσκεψης αρχηγού κράτους. Το κεντημένο ύφασμα του 11ου αι., μήκους 70 μ., αφαιρέθηκε εκατοστό προς εκατοστό από την προθήκη του από ομάδα 90 ατόμων σε μια διαδικασία επτά ωρών και τοποθετήθηκε σε ένα ειδικό πτυσσόμενο πάνελ που διπλώνεται σαν ακορντεόν μέσα σε κιβώτιο, ώστε να διασφαλιστεί ότι το ταξίδι δεν θα ξεπερνούσε το όριο δόνησης των δύο χιλιοστών ανά δευτερόλεπτο.
Μεταφέρθηκε με ειδικό φορτηγό, ταξίδεψε μέσα στη νύχτα οδικώς από τη Νορμανδία προς το Καλαί και εν συνεχεία επιβιβάστηκε σε τρένο για να διασχίσει τη σήραγγα της Μάγχης συνοδεία ισχυρής αστυνομικής δύναμης και πολυάριθμης αποστολής ειδικών. «Οπως ο Γουλιέλμος ο Κατακτητής πριν από περίπου μία χιλιετία, έτσι κι εκείνη επέστρεψε συνοδευόμενη από την αυλή της – μόνο που αυτή τη φορά οι περισσότεροι ήταν ειδικοί στη μεσαιωνική τέχνη και όχι βαρόνοι με αιματοβαμμένο παρελθόν», σχολιάζουν σκωπτικά οι βρετανικοί «Times».
Η «Μόνα Λίζα» στις ΗΠΑ: Μέσα σε κιβώτιο που επιπλέει
Αναλόγου επιπέδου προετοιμασία ίσως να μην έχει συμβεί από το 1963, όταν η Τζάκι Κένεντι πέτυχε κάτι εξίσου πρωτοφανές: εξασφάλισε τον δανεισμό της «Μόνα Λίζα» στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής κερδίζοντας τη συναίνεση του τότε γάλλου υπουργού Πολιτισμού Αντρέ Μαλρό. Η ιστορική αυτή συμφωνία επισφράγισε τη στενή σχέση που είχε αναπτυχθεί ανάμεσα στις δύο πλευρές κατά την επίσημη επίσκεψη των Κένεντι στη Γαλλία δύο χρόνια νωρίτερα.
Το αριστούργημα του Ντα Βίντσι επιβιβάστηκε μέσα σε πολυτελές υπερωκεάνιο, τοποθετημένο σε αδιάβροχο πλωτό και πυράντοχο κιβώτιο ώστε να επιπλεύσει ακόμη και σε περίπτωση ναυαγίου. Κατά την επιστροφή της δε, καταχωρίστηκε στη λίστα επιβατών ως κυρία «Μόνα Λίζα», ασφαλίστηκε στο κρεβάτι καμπίνας της πρώτης θέσης με 24ωρη φύλαξη, ενώ έξω από την πόρτα τοποθετούνταν κάθε πρωί ένα ζευγάρι ανδρικά παπούτσια σε μεγάλο νούμερο για να δημιουργείται στους υπόλοιπους επιβάτες η αίσθηση ότι στην καμπίνα διέμενε με τη «Μόνα Λίζα» και ένας μεγαλόσωμος φύλακας.
Με τόσα μέτρα ασφαλείας τι θα μπορούσε να πάει στραβά; Κι όμως, κατά την αποθήκευσή της στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης εκτοξεύτηκε νερό στην επιφάνειά της από έναν ελαττωματικό πυροσβεστήρα οροφής. Ηταν η στιγμή που το κρύσταλλο που την περιβάλλει αποδείχθηκε πραγματικά προστατευτικό.
ΜΕΤ Νέας Υόρκης: Ο Ραφαήλ σε πολλαπλές πτήσεις
Υπάρχουν όμως και οι περιπτώσεις που τα πολύτιμα εκθέματα θα πρέπει να ταξιδέψουν αεροπορικώς: είτε με κανονικές επιβατικές πτήσεις, είτε με ιδιωτικά σκάφη – αν πρόκειται για εξαιρετικά μικρά ή πολύτιμα αντικείμενα που έχουν στην κατοχή τους ιδιώτες συλλέκτες –, είτε με εμπορευματικές πτήσεις. Στην πρόσφατη μεγάλη έκθεση αφιερωμένη στον Ραφαήλ στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, όπου παρουσιάστηκαν περισσότερα από 170 έργα, χρειάστηκε να ναυλωθούν πολλά αεροσκάφη. Οχι επειδή δεν θα χωρούσαν όλα σε ένα, αλλά επειδή η ασφαλιστική αξία τους ήταν αστρονομική, οπότε κανείς δεν μπορούσε να διακινδυνεύσει να ταξιδέψουν όλα με μία πτήση.
Τα έργα που δεν φτάνουν, τα έργα που δεν φεύγουν
Κι αν αυτά τα ευτράπελα συμβαίνουν ενώ τα έργα βρίσκονται καθ’ οδόν, υπάρχουν κι εκείνα που δεν φτάνουν ποτέ στον προορισμό τους για διαφορετικούς λόγους.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί «Ο Σωτήρας του Κόσμου» του Λεονάρντο ντα Βίντσι, ο οποίος πουλήθηκε το 2017 στον οίκο Κρίστις έναντι του ποσού – ρεκόρ των 450,3 εκατ. δολαρίων. Δύο χρόνια αργότερα, αναμενόταν να εκτεθεί στη μεγάλη έκθεση – αφιέρωμα στο έργο του Ντα Βίντσι στο Λούβρο. Οι επιμελητές είχαν αφήσει κενό στη θέση του, ωστόσο όχι μόνο δεν εκτέθηκε ποτέ στο Παρίσι, αλλά παραμένει άγνωστο αν βρίσκεται στο ιδιωτικό γιοτ του σαουδάραβα διαδόχου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν ή σε αποθήκη στην ελεύθερη ζώνη της Γενεύης.
Αφαντο έγινε κι ένα έργο της Φρίντα Κάλο που επρόκειτο να παρουσιαστεί στην έκθεση της Τέιτ, σύμφωνα με τον επικεφαλής επιμελητή της έκθεσης Τομπάιας Οστραντερ. «Μια ηλικιωμένη συλλέκτρια είχε συμφωνήσει να μας δανείσει έναν πίνακα. Στη συνέχεια όμως αρρώστησε και άλλαξε γνώμη. “Πρέπει να έχω τη Φρίντα μου δίπλα μου”, μας είπε. Ηταν σαν να αντιμετώπιζε τον πίνακα ως φυλαχτό που την προστάτευε».
Κι αν τα δύο πρώτα έργα μπορούσαν να ταξιδέψουν αλλά οι ιδιοκτήτες τους απέσυραν για δικούς τους λόγους ο καθένας τη συμμετοχή τους, υπάρχουν κι εκείνα που ακόμη και αν τα μουσεία στα οποία ανήκουν ήθελαν να τα δανείσουν, οι συνθήκες καθιστούν μια τέτοια εξέλιξη αδύνατη.
«Σε μία από τις αίθουσές μας υπάρχουν δύο μνημειώδη έργα του Ρούμπενς. Είναι συγκλονιστικά, αλλά δεν πρόκειται να φύγουν ποτέ από εκεί. Για να μετακινηθούν θα έπρεπε κυριολεκτικά να αφαιρεθεί η οροφή του κτιρίου», λέει στους «Times» o διευθυντής του Μουσείου της Βιέννης, του μεγαλύτερου μουσειακού οργανισμού της Αυστρίας, Τζόναθαν Φάιν. Δεν είναι όμως μόνο τα πρακτικά προβλήματα που αποτρέπουν τους δανεισμούς. «Ορισμένα μουσεία και ιδιωτικές συλλογές έχουν αποφασίσει να αποσύρουν οριστικά έργα τους σε ειδικούς αποθηκευτικούς χώρους και να μην τα εκθέσουν ποτέ ξανά».
Ελλάδα
Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης
Στα απρόοπτα που δεν μπορεί να προβλέψει ακόμη και ο πιο έμπειρος επιμελητής εκθέσεων είναι να παρκάρει μπροστά στο μουσείο για να παραλάβει τα ξυλοκιβώτια με τα έργα ένα ασθενοφόρο. Κι όμως, συνέβη το 2012 στο τότε Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, όπως λέει στα «Πρόσωπα» η διευθύντρια του ΜΟΜus – Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης Μαρία Τσαντσάνογλου.
Μόλις είχε ολοκληρωθεί μια περιοδική έκθεση, τα έργα είχαν συσκευαστεί για να επιστραφούν στη Γερμανία και, αντί για φορτηγό, εμφανίστηκε ένα ασθενοφόρο με όλα του τα διακριτικά! Ο αλλοδαπός οδηγός δεν μιλούσε αγγλικά και με πολύ κόπο διαπιστώθηκε πως η διεθνής μεταφορική εταιρεία είχε χρησιμοποιήσει έναν βαλκάνιο συνεργάτη της, ο οποίος επέμενε ότι μπορούσε να μεταφέρει τα κιβώτια – τα οποία δεν χωρούσαν επ’ ουδενί στο όχημα – και αρνούνταν να φύγει χωρίς τα έργα. Τελικά, την επομένη, ήρθε φορτηγό με ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας, τα οποία και προτιμώνται για τις μεταφορές εντός Ευρώπης.
Αρχαιολογικό Θεσσαλονίκης: Χρυσά στεφάνια σε πλεξιγκλάς και φελιζόλ
Εκπλήξεις ενδέχεται να περιμένουν τα έργα τέχνης και τους συνοδούς τους όταν το ταξίδι τους είναι προγραμματισμένο με πτήση κάργκο. Και ο προϊστάμενος του Τμήματος Συντήρησης του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Δημήτρης Καρολίδης, βρέθηκε μπροστά σε μια τέτοια όταν κλήθηκε να συνοδεύσει χρυσά στεφάνια από τις συλλογές του μουσείου στο Λούβρο, στο πλαίσιο περιοδικής έκθεσης.
Περιχαρής που με τους συναδέλφους του είχαν βρει τον κατάλληλο τρόπο ώστε να ταξιδεύουν τα ευπαθή χρυσά στεφάνια χωρίς να «τραυματίζονται» – ένα διάφανο κιβώτιο από πλεξιγκλάς γεμάτο με ένα μείγμα από σφαιρίδια πολυστυρενίου (φελιζόλ) τριών διαφορετικών διαμέτρων –, διαπίστωσε ότι η πτήση όπου θα επιβιβαζόταν με το πολύτιμο φορτίο ερχόταν από τη Σαουδική Αραβία. Και συνεπιβάτες τους θα ήταν καμήλες και μία χρυσή Ρολς Ρόις.
Ειδική μεταχείριση κατά τη μεταφορά της είχε και η χρυσή λάρνακα του Φιλίππου Β’ όταν ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες για μια μεγάλη περιοδεύουσα έκθεση που διήρκησε από το 1980 έως το 1982. Δεν ακολούθησε τα υπόλοιπα πολύτιμα εκθέματα, όπως μας θυμίζει ο επίτιμος διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και γενικός γραμμάτεας της Αρχαιολογικής Εταιρείας, Νίκος Καλτσάς. Δεσμεύτηκε η θέση στο αεροπλάνο δίπλα σε εκείνη της τότε διευθύντριας του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Κατερίνας Ρωμιοπούλου, και ταξίδεψε ως επιβάτης.
