Οι σύγχρονες φιλολογικές έρευνες, εκτός από την κειμενική προσέγγιση των έργων του παρελθόντος που μελετούν, εμπεριέχουν ένα μεγάλο κομμάτι μελέτης γύρω από τη ζωή και το πλαίσιο των συγγραφέων που μπαίνουν στο ερευνητικό πρίσμα. Έτσι θα λέγαμε ότι δεν πρόκειται απλά για φιλολογικές προσεγγίσεις αλλά για ιστορικο-φιλολογικές έρευνες που απαιτούν σύνθεση και συνδυαστικές αναζητήσεις.
Σε αυτή την κατηγορία εντάσσεται και το τελευταίο βιβλίο του Βασίλη Μακρυδήμα, Σμιλεύοντας το κάλλος. Ο παράξενος μυθιστορηματικός κόσμος του Ερρίκου Τόμπρου, το οποίο μπορεί να διαβαστεί και ως μια έρευνα του συγγραφέα – γνωστού για τη βιογραφική και κειμενική του έρευνα γύρω από τον Παπατσώνη – για τον άγνωστο σήμερα συγγραφέα με το ψευδώνυμο Ερρίκος Τόμπρος, καθώς και ως μια συναρπαστική ιστορική μελέτη με κάποια στοιχεία ίσως νουάρ αφήγησης.
Πριν αποκαταστήσει το άγνωστο σήμερα φιλολογικό έργο του Ερρίκου Τόμπρου ο Μακρυδήμας αποκαθιστά την ίδια του τη ζωή, που παρά το γεγονός ότι κινείται στον 20ό αιώνα μοιάζει άγνωστη σήμερα. Αποκαλύπτει ποιος είναι στην πραγματικότητα ο Τόμπρος, δηλαδή ένας από τους διασημότερους αισθητικούς χειρουργούς της μεταπολεμικής Ελλάδας, πρωτοπόρος στον τομέα του, ένας άνθρωπος που το πρωί ζούσε τη ζωή του γιατρού Ερρίκου Γιαννήλου και το βράδυ τη λογοτεχνική ζωή του Ερρίκου Τόμπρου.
Μια ζωή όχι ακριβώς Τζέκιλ και Χάιντ, αλλά μια διπροσωπία που επέτρεπε την ελεύθερη και τολμηρή έκφραση που προφανώς η κοινωνική και επαγγελματική σύμβαση δεν επέτρεπαν.
Ίσως ακούσια αλλά σίγουρα μέσα από τη συστηματική του έρευνα και την αναζήτηση ακόμα και των μικρών τεκμηρίων ο Μακρυδήμας ανοίγει μια σειρά σημαντικών ζητημάτων στο πολύ ενδιαφέρον έτσι κι αλλιώς βιβλίο του, όπως την ουσιαστική άγνοια της κοινωνικής ζωής μιας αστικής τάξης που αναπτύσσεται μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, ακμάζει κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου και η επίδρασή της πολιτική και κοινωνική είναι ιδιαίτερα αισθητή τις δεκαετίες του ’40 και κυρίως του ’50 και αρχίζει να σβήνει από τη Μεταπολίτευση και μετά.
Είναι μια μεγαλοαστική τάξη; Είναι κοινωνικές ελίτ που αναπτύσσονται στο πλαίσιο του ακόμα υπό διαμόρφωση ελληνικού κράτους λόγω της επαφής τους κυρίως με τη Δυτική Ευρώπη, αλλά και με τον κόσμο του εμπορίου της Ανατολικής Μεσογείου; Είναι μια μεγάλη συζήτηση που σίγουρα δεν έχει βρει ακόμα την ιστορική της θεραπεία παρά σποραδικά, φέρνοντας στην επιφάνεια όμως την άγνοιά μας για ανθρώπους και γεγονότα που σε ιστορικό χρόνο έζησαν και έλαβαν χώρα πολύ κοντά μας.
Η ευθύνη αυτής της άγνοιας βαρύνει κατά κάποιον τρόπο και τα ίδια όμως τα ιστορικά υποκείμενα αφού για δικούς τους λόγους, ίσως προστασίας αλλά και του φόβου της έκθεσης, δεν φρόντισαν ή δεν θέλησαν να αφήσουν πίσω τους αρχεία, ιστορικά τεκμήρια τα οποία θα βοηθούσαν στην αποκατάσταση και της κοινωνικής τους διαδρομής και της ιδιαίτερα ενδιαφέρουσας και πάντα χρήσιμης ανθρωποδικτύωσής τους.
Με αυτόν τον τρόπο και με την εξονυχιστική δουλειά του πάνω σε μικρά ιστορικά τεκμήρια ο Μακρυδήμας αποκαθιστά το πλαίσιο του Ερρίκου Γιαννήλου, ο οποίος υιοθετεί το επίθετο του θείου του Μιχάλη Τόμπρου, γνωστού καθηγητή της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών και αρχίζει τη λογοτεχνική του πορεία.
Είναι αξιοπερίεργο και ενδεικτικό ακριβώς της μυστικοπάθειας της ζωής των μελών αυτής της τάξης η εντυπωσιακή ανακάλυψη την οποία δεν εξαντλεί ο Μακρυδήμας – εξάλλου δεν είναι αυτός ο στόχος του – ανακαλύπτοντας τον σύντομο πρώτο γάμο του Ερρίκου Γιαννήλου με την Ελίζα Καραδόντη, τη μετέπειτα Ελίζα Γουλανδρή, ένας γάμος ο οποίος τουλάχιστον στη δημόσια σφαίρα έχει υπάρξει άγνωστος.
Επιπλέον ανακαλύπτει ότι ο Γιαννήλος με τον Βασίλη Γουλανδρή συνδέθηκαν φιλικά και μάλιστα ο πρώτος του αφιερώνει ένα από τα μυθιστορήματά του. Αξίζει να αναφερθεί ότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο μας είναι χρήσιμη η ανίχνευση αυτής της ανθρωποδικτύωσης που συχνά στο παρελθόν οι ερευνητές την προσπερνούσαν θεωρώντας την μη επιστημονική, η οποία όμως ακριβώς βοηθά στη συνολική αποκατάσταση του πλαισίου έρευνας.
Το αξιοπερίεργο είναι ότι ενώ ο Τόμπρος ως λογοτέχνης σήμερα θεωρείται σχεδόν άγνωστος, στην εποχή του εξέδωσε με το ψευδώνυμό του τέσσερα μυθιστορήματα και μία ποιητική συλλογή, μια όχι αμελητέα παραγωγή η οποία μάλιστα κυκλοφόρησε και από γνωστούς εκδοτικούς οίκους και προφανώς θα μπορούσαμε να υποθέσουμε είχε μια σχετική απήχηση στους κύκλους στους οποίους κυρίως απευθυνόταν. Ο Μακρυδήμας αποκαθιστά τα τέσσερα μυθιστορήματα του Τόμπρου:
- μια Κυρία σε πρόλογο των εκδόσεων Τουφεξή, 1940
- στη Σκιά της πλατείας των νικών, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, 1948
- Η επιστροφή, Δίφρος, 1970
- η Ελενίτσα και ο τυραννόσαυρος, Δίφρος, 1984
Και τα τέσσερα μυθιστορήματα του Τόμπρου, όπως επισημαίνει ο Μακρυδήμας ο οποίος προχωρά και σε συγκρίσεις με αντίστοιχα ξένα έργα που θεωρεί ότι επηρέασαν το έργο του Τόμπρου, έχουν ως κεντρικά ζητήματα τις γυναίκες, προφανώς μια έμπνευση από τη δουλειά στην ιατρική ως Γιαννήλος.
Ο Τόμπρος σμιλεύοντας, όπως είναι και ο τίτλος του βιβλίου, το κάλλος και αναδεικνύοντας την πλουραλιστική φύση της ομορφιάς όπως επισημαίνει ο Μακρυδήμας δίνει την αφορμή στον σημερινό μελετητή να στοχαστεί ζητήματα υπερρεαλιστικής γραφής αισθητισμού, ιστορίας, ιδεολογίας, καθώς και τη σχέση της λογοτεχνίας με την πλαστική και όχι μόνο θα λέγαμε ιατρική.
Ο Μακρυδήμας δεν σμιλεύει μόνο το κάλλος μέσα από το μυθιστορηματικό έργο του Τόμπρου, αλλά και έναν δρόμο έρευνας για την πορεία της ζωής μιας ολόκληρης κοινωνικής τάξης η οποία είτε δεν θέλησε είτε δεν βρέθηκε στο κέντρο της ιστορικής έρευνας.
Βασίλης Μακρυδήμας
Σμιλεύοντας
το κάλλος
Ο παράξενος μυθιστορηματικός κόσμος του Ερρίκου Τόμπρου
Εκδ. Στίλβη, 2026, σελ. 291
Τιμή 22 ευρώ
