Η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Αγκυρα επιβεβαίωσε μια αντίφαση η οποία γίνεται ολοένα και περισσότερο εμφανής: η Συμμαχία παραμένει στρατιωτικά απαραίτητη, αλλά εμφανίζεται πολιτικά λιγότερο συμπαγής. Το ρήγμα ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και στους ευρωπαίους συμμάχους τους όχι μόνο δεν γεφυρώθηκε, αλλά εκδηλώθηκε με ιδιαίτερη ένταση. Ακραίο παράδειγμα αποτέλεσε η επίθεση του Ντόναλντ Τραμπ εναντίον της Ισπανίας, την οποία χαρακτήρισε κακό σύμμαχο, απειλώντας ακόμη και με οικονομικά αντίμετρα.
Πίσω από τις υπερβολές της ρητορικής του αμερικανού προέδρου βρίσκεται, ασφαλώς, η πάγια απαίτηση της Ουάσιγκτον να αναλάβουν οι Ευρωπαίοι μεγαλύτερο μέρος του κόστους της κοινής άμυνας. Υπάρχει όμως και κάτι βαθύτερο: η διαφορετική αντίληψη των δύο πλευρών για τον τρόπο λειτουργίας μιας συμμαχίας.
Ο Τραμπ εξακολουθεί να είναι χολωμένος από το γεγονός ότι οι περισσότεροι Ευρωπαίοι δεν συμπαραστάθηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τον πρόσφατο πόλεμο με το Ιράν. Λησμονεί, ωστόσο, ότι εκείνος ξεκίνησε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις χωρίς προηγουμένως να διαβουλευθεί ουσιαστικά με τους συμμάχους της.
Θυμήθηκε τους Ευρωπαίους εκ των υστέρων, αξιώνοντας την αλληλεγγύη τους σε μια σύγκρουση για την έναρξη της οποίας δεν είχαν ερωτηθεί. Για τον Τραμπ, η συμμαχική αλληλεγγύη φαίνεται να αποτελεί κυρίως υποχρέωση των άλλων απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και λιγότερο αμφίδρομη σχέση συνεννόησης.
Την ίδια ώρα, η Σύνοδος σημαδεύτηκε από τον θερμό πολιτικό και διπλωματικό εναγκαλισμό του Τραμπ με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Ο αμερικανός πρόεδρος υποσχέθηκε την άρση των κυρώσεων και άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο επιστροφής της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35. Οι εξαγγελίες αυτές, όμως, δεν είναι εύκολο να υλοποιηθούν στο σύνολό τους.
Η κατοχή των ρωσικών S-400 δημιουργεί σοβαρά ζητήματα ασφαλείας για τις ΗΠΑ (κυρίως, την πιθανότητα διαρροής κρίσιμων πληροφοριών και λογισμικού στη Ρωσία), ενώ τόσο το αμερικανικό νομοθετικό πλαίσιο όσο και οι αντιδράσεις στο Κογκρέσο περιορίζουν την ελευθερία κινήσεων του Λευκού Οίκου.
Το σημαντικότερο ερώτημα αφορά το μέλλον του ίδιου του ΝΑΤΟ. Μπορεί να εξακολουθήσει να αποτελεί τον σκληρό πυρήνα της άμυνας της Δύσης παρά τις εσωτερικές του αντιθέσεις; Προς το παρόν, η απάντηση είναι καταφατική, επειδή δεν υπάρχει αξιόπιστη εναλλακτική λύση.
Οι Αμερικανοί γνωρίζουν ότι χωρίς το ΝΑΤΟ θα περιοριζόταν σημαντικά η επιρροή τους στην Ευρώπη. Οι Ευρωπαίοι, από την πλευρά τους, απέχουν ακόμη πολύ από τη δημιουργία ενός αυτόνομου και αποτελεσματικού μηχανισμού άμυνας και ασφάλειας. Ενας τέτοιος μηχανισμός θα απαιτούσε χρόνο, πολιτική ενότητα και πολύ μεγαλύτερες δαπάνες από εκείνες που συνεπάγεται η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ. Ετσι, η Συμμαχία θα εξακολουθήσει να υπάρχει όχι επειδή έχουν εκλείψει οι διαφωνίες, αλλά επειδή παραμένει πρακτικά αναντικατάστατη.
Ο Αντώνης Κλάψης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Το βιβλίο του «Ενας κόσμος χωρίς κανόνες; Το διεθνές σύστημα στη συγκυρία της απορρύθμισης» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο
