Οι Πανελλαδικές ανάμεσα στην αξιολόγηση και την παιδεία

Σε προηγούμενο άρθρο μου υποστηρίχτηκε ότι το λάθος δεν αποτελεί αιτία απόρριψης αλλά αναγκαίο στάδιο της μάθησης και της ανθρώπινης εξέλιξης. Επισημάνθηκε, ακόμη, ότι μια παιδεία που αντιμετωπίζει κάθε αποτυχία ως ενοχή ή ως απόδειξη ανικανότητας δεν διαμορφώνει ελεύθερες και υπεύθυνες προσωπικότητες, αλλά ανθρώπους που φοβούνται να δοκιμαστούν. Το ίδιο ερώτημα επανέρχεται σήμερα, με αφορμή την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων των φετινών Πανελλαδικών εξετάσεων.

Κάθε χρόνο, μετά την ανακοίνωση των βαθμολογιών, η δημόσια συζήτηση κυριαρχείται από τη λύπη όσων δεν πέτυχαν τον στόχο τους και από την αμφισβήτηση του ίδιου του θεσμού. Τα αποτελέσματα χαρακτηρίζονται συχνά «σκληρά», «άδικα» ή «αποκαρδιωτικά», ενώ δεν λείπουν οι φωνές που ζητούν την κατάργηση των Πανελλαδικών εξετάσεων. Η συζήτηση αυτή ασφαλώς έχει τη σημασία της και αφορά ζητήματα εκπαιδευτικής πολιτικής που αξίζουν σοβαρό διάλογο. Δεν θα πρέπει, όμως, να μας απομακρύνει από μια ουσιαστική παιδαγωγική αλήθεια.

Οι Πανελλαδικές δεν είναι ούτε αλάνθαστες ούτε μπορούν να αποτυπώσουν όλες τις πτυχές της προσωπικότητας και των δυνατοτήτων ενός νέου ανθρώπου. Δεν μετρούν την ανθρώπινη αξία, ούτε προδιαγράφουν το μέλλον του. Αποτελούν, όμως, μια απαιτητική δοκιμασία, της οποίας το αποτέλεσμα αντανακλά, σε σημαντικό βαθμό, την πορεία που προηγήθηκε: την προετοιμασία, τη συνέπεια, τη μεθοδικότητα, την επιμονή, αλλά και τις παραλείψεις ή τα λάθη που πιθανόν έγιναν. Όπως συμβαίνει σε κάθε σοβαρή δοκιμασία της ζωής, στις σπουδές, στην εργασία, στον αθλητισμό ή στην επαγγελματική πορεία, το αποτέλεσμα δεν είναι ποτέ αποκομμένο από την προσπάθεια που έχει προηγηθεί.

Ακριβώς γι’ αυτό, η πραγματική παιδαγωγική αξία των εξετάσεων δεν βρίσκεται μόνο στο αν κάποιος πέτυχε ή απέτυχε, αλλά κυρίως στον τρόπο με τον οποίο θα ερμηνεύσει το αποτέλεσμα. Αν το δει ως μια αμετάκλητη καταδίκη, θα οδηγηθεί στη ματαίωση. Αν, όμως, το αντιμετωπίσει ως ευκαιρία αναστοχασμού και αυτογνωσίας, τότε ακόμη και μια αποτυχία μπορεί να μετατραπεί σε πολύτιμο μάθημα ζωής. Και αυτό είναι, τελικά, το ουσιαστικό μήνυμα που οφείλει να μεταδίδει κάθε παιδεία που σέβεται τον άνθρωπο.

Η μεγαλύτερη αδικία

Ίσως η μεγαλύτερη αδικία που διαπράττουμε σήμερα εις βάρος των νέων είναι ότι συχνά τους στερούμε τη δυνατότητα να αναμετρηθούν με τις συνέπειες των επιλογών τους. Αναζητούμε πάντοτε εξωτερικές αιτίες για κάθε αποτυχία, φοβούμενοι μήπως πληγώσουμε την αυτοεκτίμησή τους. Όμως η πραγματική αυτοεκτίμηση δεν οικοδομείται πάνω στην άρνηση της πραγματικότητας, αλλά στην ειλικρινή αναγνώρισή της. Ο νέος που θα μπορέσει να πει

«δεν προετοιμάστηκα όσο έπρεπε», «δεν διαχειρίστηκα σωστά τον χρόνο μου» ή «έκανα επιλογές που δεν με βοήθησαν», βρίσκεται ήδη στο πρώτο βήμα της προσωπικής του εξέλιξης.

Το λάθος δεν αποτελεί στίγμα. Η αποτυχία δεν είναι ταυτότητα. Είναι εμπειρία. Εκείνος που μαθαίνει να αναλύει τις αστοχίες του αποκτά ένα πολύτιμο εφόδιο που θα τον συνοδεύει σε ολόκληρη τη ζωή του. Αντίθετα, όποιος πείθεται ότι για κάθε αρνητικό αποτέλεσμα ευθύνονται πάντοτε οι άλλοι ή οι συνθήκες, δύσκολα θα βρει τη δύναμη να αλλάξει ο ίδιος.

Γι’ αυτό και οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί και συνολικά η κοινωνία οφείλουμε να σταθούμε δίπλα στους νέους με δύο εξίσου σημαντικά μηνύματα. Το πρώτο είναι ότι μια αποτυχία στις Πανελλαδικές δεν μειώνει την ανθρώπινη αξία κανενός ούτε στερεί τη δυνατότητα μιας επιτυχημένης ζωής. Υπάρχουν πολλοί δρόμοι προς την προσωπική και επαγγελματική καταξίωση. Το δεύτερο, όμως, είναι εξίσου ουσιαστικό: κάθε αποτέλεσμα αποτελεί ευκαιρία αυτογνωσίας. Αν δεν κατανοήσουμε γιατί δεν πετύχαμε τον στόχο μας, είναι πολύ πιθανό να επαναλάβουμε τα ίδια λάθη στην επόμενη δοκιμασία, όποια κι αν είναι αυτή.

Το λάθος, η προσπάθεια και η δύναμη της νέας αρχής

Η ζωή δεν σταματά στις Πανελλαδικές. Αντίθετα, είναι γεμάτη εξετάσεις διαφορετικού είδους: στις σπουδές, στην εργασία, στις ανθρώπινες σχέσεις, στην οικογένεια, στις προσωπικές μας επιλογές. Σε όλες αυτές τις στιγμές κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί την επιτυχία. Μπορεί όμως να καλλιεργήσει την επιμονή, την αυτοκριτική και την ψυχική ανθεκτικότητα. Αυτές είναι οι αρετές που επιτρέπουν στον άνθρωπο να μετατρέπει μια προσωρινή αποτυχία σε αφετηρία μιας μεγαλύτερης επιτυχίας.

Ας μην αφήσουμε, λοιπόν, τη ματαίωση να γίνει το τελευταίο συναίσθημα των παιδιών μας. Η ματαίωση γεννιέται όταν πιστεύει κανείς ότι ένα αποτέλεσμα σφραγίζει αμετάκλητα την αξία και την ταυτότητά του. Ένα λάθος, όμως, δεν είναι το τέλος, είναι η αρχή μιας νέας προσπάθειας, αρκεί να υπάρχει η γενναιότητα να το αναγνωρίσουμε και η θέληση να μάθουμε από αυτό. Αυτό είναι, ίσως, το σημαντικότερο μάθημα που μπορεί να προσφέρει όχι μόνο μια εξεταστική διαδικασία αλλά και η ίδια η ζωή: ότι η επιτυχία δεν ανήκει σε όσους δεν αποτυγχάνουν ποτέ, αλλά σε εκείνους που βρίσκουν το θάρρος να σηκώνονται κάθε φορά πιο ώριμοι και πιο σοφοί από πριν.