Φιλόσοφοι in machina

Στη δημόσια σφαίρα η ιδιότητα του φιλοσόφου αντιμετωπίζεται ενίοτε με αμηχανία, υποβιβαζόμενη σε μουσειακό κατάλοιπο ή σε άγονη θεωρητικολογία στερούμενη πρακτικής αξίας. Εντούτοις η φιλοσοφία συνιστά πρωτίστως ζώσα πρακτική, μέθοδο συνυφασμένη με την τέχνη του βίου και με βλέψη την εμβάθυνση της αυτονομίας μας. Εταιρείες όπως η Anthropic, η DeepMind και η OpenAI προσλαμβάνουν φιλοσόφους, αδημονώντας να θωρακίσουν κανονιστικά τα προϊόντα τους, δεδομένου ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν συνιστά απλώς τεχνικό πρόβλημα, αλλά ηθικό, πολιτικό και ανθρωπολογικό ζήτημα.

Οι φιλόσοφοι – τουλάχιστον όσοι αναλαμβάνουν το πρόταγμα της αυτονομίας – απεκδύονται πλέον τον ρόλο του κήνσορα εκ των υστέρων. Εισέρχονται, όταν δεν πρόκειται για αποστόλους του ευαγγελίου μιας τεχνικής εσχατολογίας ή προφήτες μιας επικείμενης τεχνοσυντέλειας, ως συνδιαμορφωτές της τεχνητής νοημοσύνης στα εργαστήρια, επιφορτισμένοι με το άχαρο καθήκον να τιθασεύσουν τους μαθητευόμενους μάγους ευελπιστώντας να υπερασπιστούν την ανθρωπινότητά μας ενώπιον της αλγοριθμικής κυριαρχίας.

Η παρουσία τους κρίνεται απαραίτητη λόγω ομόριζων αναγκαιοτήτων. Οι φιλόσοφοι συνεισφέρουν στην ευθυγράμμιση της μηχανής με θεμελιώδεις αξίες, κωδικοποιώντας τες σε λειτουργικούς κανόνες, ώστε αυτή να μην καθίσταται επικίνδυνη. Διαμορφώνουν τον «χαρακτήρα» της, απαντώντας στο ερώτημα τι είδους συνομιλητής, συνεργάτης ή σύντροφος πρέπει να είναι. Διαυγάζουν το οντολογικό καθεστώς της εικαζόμενης συνείδησής της και διερωτώνται για τη δημοκρατική νομιμοποίησή της. Τέλος, επωμίζονται την αποδόμηση του ανθρωπομορφισμού. Οταν η μηχανή παρουσιάζεται ως διανοητικός εταίρος που δήθεν «απολαμβάνει» τον διάλογο, εκείνοι υπενθυμίζουν πως, όσο πειστικά κι αν προσομοιώνει τη γλώσσα, ούτε κατανοεί ούτε νοηματοδοτεί.

Κατασκευάζοντας μια συνομιλούσα μηχανή, οι εταιρείες σχεδιάζουν εν τοις πράγμασι μια μορφή ανθρωπολογίας καταρρίπτοντας το επιχείρημα για την ουδετερότητα της τεχνικής με αναφορά στη χρήση της. Εν προκειμένω ο ψηφιακός ανθρωπισμός φασματογραφεί τις ανθρώπινες δραστηριότητες, διακρίνοντας όσες φέρουν εργαλειακή αξία από εκείνες που εμπεριέχουν εγγενή αξία. Οσες εργασίες είναι ανθυγιεινές, επικίνδυνες ή ανεπιθύμητες, καθότι γραφειοκρατικές και πληκτικές, χρήζουν αυτοματοποίησης. Αντιθέτως η καλλιτεχνική δημιουργία, η αναζήτηση της αλήθειας και της δικαιοσύνης, ο έρωτας, η φιλία, η ανατροφή των παιδιών, η φροντίδα των ηλικιωμένων γονιών, το φιλοσοφείν συνιστούν αυτοσκοπούς που μας συγκροτούν ως έμβια κοινωνικοϊστορικά όντα. Η εκχώρησή τους στις μηχανές δεν αποτελεί πρόοδο, αλλά βαθμιαία συντελούμενη εν αγνοία μας απαλλοτρίωση της ανθρωπινότητάς μας εν ονόματι της άνεσης.

Η μη ευθυγραμμισμένη ραγδαία εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης μοιάζει με την ξέφρενη ανέγερση ενός αλγοριθμικού Πύργου της Βαβέλ, δίχως μέριμνα για την ανθρωποκεντρική επάρκεια των θεμελίων. Στερούμενοι φρόνησης, φαντασίας και συμπόνιας, οι αλγόριθμοι καθιστούν τον φιλόσοφο αναντικατάστατο, πλην όμως ουδόλως μοναδικό, κηπουρό των αναφυόμενων ηθικών εντάσεων. Ελλοχεύει, ωστόσο, ο κίνδυνος μιας επιτελεστικής ηθικολογίας. Δίχως δικαίωμα αρνησικυρίας και αποκλειόμενος από τις κρίσιμες αποφάσεις, ο φιλόσοφος, ο οποίος επιλέγεται, αξιολογείται, αμείβεται και απολύεται από την ίδια την εταιρεία που υποτίθεται ότι εποπτεύει, εκφυλίζεται σε άλλοθι ηθικής ευαισθησίας ή εκμαυλίζεται σε ιερέα μιας εταιρικής μεταφυσικής.

Απέναντι στην αλγοριθμική Σφίγγα οφείλουμε ως ανθρωπότητα ν’ αποφύγουμε την ύβριν του Οιδίποδα, δηλαδή να επιλύσουμε το αίνιγμα αγνοώντας τον ίδιο μας τον εαυτό. Διότι η τεχνολογία, εκμηδενίζοντας την απόσταση με τον κόσμο, συγχρόνως μας απομακρύνει από το μύχιο τοπίο μας. Οσοι φιλόσοφοι επαγρυπνούν οφείλουν να το φωτίζουν ώστε να μην υπνοβατούμε στην εικονιστική καθημερινότητα καταλήγοντας να προσομοιώνουμε τον εαυτό μας.

Οι εταιρείες, επ’ ουδενί μεταβληθείσες αιφνιδίως σε πλατωνικές ακαδημίες, δεν προσλαμβάνουν φιλοσόφους για την αναζήτηση της σοφίας, αλλά επειδή τα προϊόντα τους παράγουν πια τρόπους ζωής. Η ορθή στάση του φιλοσόφου παραμένει εκείνη ενός μεθοριακού συνοδοιπόρου της τεχνητής νοημοσύνης στην εικονιστική συνθήκη που ασκείται στην αυτογνωσία και στην επιμέλεια εαυτού, φιλοδοξώντας να συμβάλει ως ακρίτας του σκέπτεσθαι στην ατομική και δημοκρατική αυτοδιακυβέρνηση.

Τοιουτοτρόπως το ριζικό διακύβευμα συμπυκνώνεται σε μια απορία. Αραγε υπό ποιες προϋποθέσεις οι φιλόσοφοι θα συνεισφέρουν στην πραγμάτωση του προτάγματος της αυτονομίας συνδράμοντας την τεχνητή νοημοσύνη να καταστεί συμβατή με την ανθρωπινότητά μας, ει δυνατόν εμπλουτίζοντάς την; Ή μήπως, διαφθειρόμενοι, θα επικουρήσουν τις εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης στον εξευγενισμό της συντελούμενης απανθρωποποίησης;

Ο Θεοφάνης Τάσης είναι φιλόσοφος και διδάσκει Φιλοσοφία της Πληροφορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Το τελευταίο του βιβλίο «Ψηφιακός Ανθρωπισμός ΙΙ: Τεχνητή Νοημοσύνη και Τέχνη του Βίου» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός