Το 2024, ο ζωγράφος Μιχάλης Μαδένης (τον οποίο δεν γνωρίζω, ούτε έχω ποτέ μου συναντήσει, και μόνο λόγω σχετικού θορύβου έμαθα το έργο του) καταδικάστηκε πρωτοδίκως για λογοκλοπή. Το δικαστήριο πείστηκε ότι αντέγραψε φωτογραφίες ψυχικά ασθενών του Γιώργου Κατσάγγελου, οι οποίες εκτέθηκαν στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Ο Μαδένης στην πρωτόδικη δίκη του είχε πει ότι το λεύκωμα τού το είχε δώσει ο Παναγιώτης Τέτσης, με την παρότρυνση να το χρησιμοποιήσει ως πηγή έμπνευσης. Ούτε αυτή η μαρτυρία έπαιξε κάποιον ρόλο. Ποιος είναι ο Παναγιώτης Τέτσης;
Σε μια περίοδο κατά την οποία οι τεχνολογίες επιτρέπουν εύκολα την αντιγραφή και την απόκρυψή της, ο καταδικασθείς ζωγράφος Μιχάλης Μαδένης είχε υπέρ του ένα σοβαρό επιχείρημα. Πήρε ένα φωτογραφικό λεύκωμα το οποίο του χρησίμευσε ως δημιουργικό κίνητρο και αφετηρία. Από την αφετηρία αυτή, έφτιαξε τις δικές του εικόνες, με τα δικά του μέσα, τα ζωγραφικά, και τη δική του τεχνοτροπία. Δεν έκρυψε την πηγή, τη δήλωσε. Δεν αντέγραψε· αναδημιούργησε. Οπως έκανε π.χ. ο Θεόφιλος, που ζωγράφιζε βασισμένος σε λιθογραφίες. Αν ζούσε σήμερα, δεν θα προλάβαινε να πληρώνει.
Το δικαστήριο δεν δέχτηκε αυτά τα επιχειρήματα. Πρωτοδίκως, είχε επιβάλει εξοντωτική ποινή στον ζωγράφο, 130.000 ευρώ. Ο ενάγων έκανε έφεση ζητώντας 500.000 ευρώ – ψιλοπράματα. Τις προάλλες ανακοινώθηκε η απόφαση και του Εφετείου, που επιβάλλει αποζημίωση 69.000 ευρώ για τη διασκευή συν 11.000 ευρώ για ηθική βλάβη του φωτογράφου, συνολικά 80.000. Επίσης, εις ολόκληρον, επιβάλλεται επιπλέον ποινή 69.000 στον ζωγράφο και την Εθνική Βιβλιοθήκη για την έκθεση – και ακόμα 6.000 ευρώ για ηθική βλάβη στην Εθνική Βιβλιοθήκη.
Οι ποινές είναι εξοντωτικές, ιδίως για το μέτρο της αγοράς της τέχνης στην Ελλάδα. Είναι τόσο βαριές που ένας επαγγελματίας καλλιτέχνης χωρίς ευρεία φήμη ωθείται να αλλάξει επάγγελμα, καταστρέφεται. Μου κάνει εντύπωση η αδιαφορία για την αρχή της αναλογικότητας.
Υπολογίστηκε, προφανώς, η πιθανή ζημία που υπέστη ο φωτογράφος. Δεν πιστεύω ότι υπήρξε σοβαρή ζημία. Το βιβλίο είναι παλιό, δεν το βρίσκω στη βάση της Βιβλιονέτ. Η έκθεση κι ο θόρυβος απ’ αυτή μόνο δημοσιότητα προκάλεσε – κι όχι αρνητική.
Η ποινή προφανώς είναι προϊόν του γράμματος του νόμου. Ηταν ανέφικτο η έδρα να κρίνει με πιο διασταλτική ματιά ένα ζήτημα που αφορά την ελευθερία της έκφρασης; Ελπίζω ότι αυτή τη διασταλτική ματιά θα τη διαθέτει ο Αρειος Πάγος, στον οποίο ευλόγως μεταφέρεται η υπόθεση.
Τι εννοώ; Επιτρέψτε μου να αναφερθώ σε ένα παράδειγμα από μια άλλη υπόθεση, το οποίο χρησιμοποιούσε ο καθηγητής Σταύρος Τσακυράκης (βλ. το βιβλίο του «Θρησκεία κατά Τέχνης», Πόλις, 2005). Ο Τσακυράκης ανέφερε την ποινική δίωξη κατά του αμερικανού φωτογράφου Ρόμπερτ Μέιπλθορπ, επί πορνογραφία, για μια σειρά φωτογραφίες του. Από την κατηγορία αυτή απαλλάχτηκε, επειδή το δικαστήριο αποφάσισε ότι τα έργα δεν είναι πορνογραφικά διότι τα υλικά του καλλιτέχνη είναι το φως και οι σκιές – και τα υλικά αυτά δεν έχουν σχέση με την πορνογραφία. Ευαίσθητη και εύστροφη απόφαση, που οριοθετεί την ελευθερία της τέχνης ιεραρχικά ψηλά στην κλίμακα των ανθρώπινων πράξεων· επειδή οι καλλιτέχνες δεν είναι εγκληματίες – και το δικαστήριο δεν μπορεί να μην ξεκινά από αυτή την παραδοχή.
Κατά τη γνώμη μου, οι αποφάσεις του δικαστηρίου κατά Μαδένη και Εθνικής Βιβλιοθήκης είναι και εξοντωτικές και εις βάρος της ελευθερίας της έκφρασης. Αναμένω την εξέλιξη στο ανώτατο δικαστήριο – και εύχομαι να μη χρειαστεί η υπόθεση να οδηγηθεί στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.
Εβγα και φεύγα
Εμαθα χθες ότι η ΝΔ διαθέτει γραμματέα Πολιτικού Σχεδιασμού (Κύριος οίδε με τι αρμοδιότητα), έναν κύριο Βασίλη Φεύγα· ο οποίος έστειλε επιστολή στον Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, ζητώντας του να αναθεωρήσει τον νόμο που έφερε και ψήφισε η ΝΔ για τους γάμους των ομόφυλων ζευγαριών. Το ζήτημα, εξήγησε σε ραδιοφωνική εκπομπή, «έχει θίξει το αξιακό σύστημα όχι μόνο ψηφοφόρων της ΝΔ αλλά συνολικά της ελληνικής κοινωνίας». Και πετάει το γάντι στον Πρωθυπουργό.
Δεν ξέρω και ούτε με νοιάζει πώς ανεβαίνουν τα στελέχη στην ιεραρχική κλίμακα των κομμάτων. Προφανώς, για να έχει τόσο βαρύ τίτλο, ο Βασίλης Φεύγας θα είναι πολύτιμος στο κόμμα. Οταν όμως, την παραμονή μιας προσπάθειας κομματικής ανάκαμψης, κάνει τέτοιες δηλώσεις, ουσιαστικά υπονομεύει και την προσπάθεια του κόμματος και (κατά τη ΝΔ) την ίδια την ανάγκη της χώρας να αυτοπροστατευθεί από την ακυβερνησία. Το συγκεκριμένο στέλεχος, δηλαδή, δεν δρα από αυθορμησία ή από ενδιαφέρον για την παράταξη. Δρα υπονομευτικά. Αν η ΝΔ δεν αλλάξει τον νόμο, υπονομεύει τη συνοχή της. Αν επέστρεφε στον νόμο της για να τον αλλάξει, θα έχανε την κρίσιμη στήριξη κεντρώων και αριστερών ευρωπαϊστών.
Αρα, ο Φεύγας είναι πονηρός. Οθεν, μαντεύω την εξέλιξη: έβγα και φεύγα.
